Gjermania beson tek euro deri kur i vjen për mbarë

Gjermania beson tek euro deri kur i vjen për mbarë

468
0
NDAJ

Në flluskën e mirëqenies gjermane, pakënaqësia e disa vendeve europiane ndaj monedhës së përbashkët duket e pakuptueshme. Por në Berlin i frikësohen goditjeve sistemike që anullojnë kreditë e Bundesbankut.

 

Ekonomia më e madhe kombëtare e Europës është edhe përfituesja më e fortë e monedhës së përbashkët. Ky është opinioni mbizotërues në Gjermani dhe shpjegon se pse në shtetin gjerman është ende i fortë konsensusi ndaj integrimit europian dhe euros. Pavarësisht disa shkeljeve të hapura të traktateve europiane, pjesa më e madhe e gjermanëve nuk sheh asnjë motiv të mendojë për një dalje eventuale nga monedha e përbashkët. Përkundrazi: partitë gjermane, me përjashtim të konservatorëve të Alternative für Deutschland (Alternativa për Gjermaninë, AfD), bëjnë garë se kush do të duhej ta forconte integrimin politik europian. Sidomos të Gjelbërit paraqiten si europeistë entuziastë dhe për këtë pozicionim të tyre sigurojnë shumë konsensus. Megjithatë, nëse ecuria ekonomike do të ndryshonte kurs dhe Gjermania do të merrte përsipër rreziqe të mëtejshme të lidhura me borxhet e të tjerëve, atëhere kjo mbështetje politike mund të shfaqë themelet e saj prej rëre. Shpesh harrohet që fillimisht gjermanët ushqenin një skepticizëm ndaj euros. Në vitin 1998, 58% e popullsisë gjermane deklarohej kundër futjes së një valute të përbashkët: euroja ishte një projekt i elitave, jo i popullit. Skeptikët do të kishin të drejtë: vitet e para të monedhës së përbashkët në Gjermani i korresponduan një rritjeje ekonomike tejet të vogël dhe një papunësie rekord. Për 4 vite, midis 2002 dhe 2005, ekonomia gjermane mbeti praktikisht në ngërç. Në vitin 2005 papunësia ishte në masën 10.6%, shifër që jo vetëm ishte më e lartë se mesatarja e Eurozonës  (8.9%), por ishte edhe më e lartë se papunësia në Itali (7.7%) dhe në Greqi (9.8%). Gjermania ishte i sëmuri i Europës. Gazetari anglez David Marsh shkroi në vitin 2002 se ekonomia gjermane ishte si një Mercedes  fisnik plak, që kishte nevojë për një rishikim të thellë.

Në Gjermani pyetej në ato vite nëse shkëmbimi – i fiksuar në mënyrë taksative në 1.95583 dojçmarka për euro, mos ishte tepër i lartë. Një ekonomist me famë si Hans-Werner Sinn nga Universiteti i Mynihut në Bavari, zbuloi se ajo gjermane po bëhej një «ekonomi pazari», në të cilën nuk krijohej më pasur. Sinn shkroi se «punëtorët gjermanë [qenë] humbësit e globalizimit». Në vitin 2005 Kancelari Gerhard Schröder doli humbës nga votimet. Përgjegjësia e qeverisjes u mor atëhere nga Angela Merkel, që gjithsesi përfitoi prej vendimeve politike të marra nga paraardhësi i saj.

Prej këtyre dyshimeve sot duket se nuk ka mbetur asnjë gjurmë. Ekonomia gjermane konsiderohet lokomotiva e Europës: falë konkurrueshmërisë shumë të fortë të saj arrin që t’i flakë tej të gjitha pengesat në rrugën e saj. Pavarësisht disa turbulencave, nga viti 2009 Gjermania është rritur në mënyrë të pandërprerë: në 2018 papunësia ka zbritur në minimumet historike (3.5%), ndërsa vende si Italia (11%) dhe Greqia (20.4%) vuajnë për të papunët e shumtë. Në këtë kontekst, konsensusi i fuqishëm ndan monedhës së përbashkët duket absolutisht i kuptueshëm. Popullsia gjermane lidh euron me prosperitetin ekonomik dhe nivelin e lartë të punësimit. Kjo nuk nënkupton se politika e Bankës Qendrore Europiane (BQE) është mbështetur në mënyrë jokritike. Ama ajo që është stigmatizuar më shumë është politika e «zhdërvjelltë» monetare e BQE-së, jo euro si e tillë.

Duke filluar nga kriza financiare, në Gjermani janë ngritur kritika të forta ndaj shpëtimit të shteteve të tjera. Në kujtesë mbesin veçanërisht ndihmat e dhëna Greqisë, të disaprovuara shumë herë edhe nga disa deputetët të partisë kryesore qeverisëse (CDU). Megjithatë, shpesh këto kritika linin pasdore faktin se nuk po shpëtohej (edhe aq) Greqia, por kreditorët e saj. Domethënë sidomos bankat private gjermane dhe franceze. Wolfgang Schäuble, Ministri i Financave të kohës, kërkoi t’i transmetojë popullsisë gjermane përshtypjen se financimet e dhëna Greqisë herët a vonë do të shlyheshin. Në këtë mënyrë arriti që të fashisë pakënaqësitë  që po shfaqeshin ndaj monedhës së përbashkët.

2015 ka qenë një vit vendimtar për BQE-në, e cila në këtë periudhë ka nisur të blejë tituj publike të shteteve anëtare. Në këtë mënyrë është ndeshur me rreziqe të konsiderueshme dhe është e bërë e varur nga qeveritë e nga politika e tyre fiskale. Duke filluar nga ky moment, njëlloj më kreditorët e tjerë shtetërorë, BQE-ja është bërë e shantazhueshme: ekzekutivët europianë mund ta detyrojnë që të ndjekë një politikë monetare ekspansive (para me çmim të mirë) me kërcënimin e mosshlyerjes së borxhit. Veç kësaj, motivacioni i përdorur për të justifikuar një politikë të tillë duket i brishtë: rreziqet e supozuara të deflacionit qenë tashmë të ulëta në 2015 dhe sot praktikisht janë zhdukur.

Ka mundësi në asnjë shtet tjetër të Eurozonës politika e BQE-së nuk është kritikuar aq shumë sa në Gjermani. Edhe pse, pavarësisht se Frankfurti ka njoftuar se blerjet e titujve publike do të pushojnë në 2019, nuk do të reduktohet stoku i lartë i titujve tashmë të blerë. Bëhet fjalë për shifra të konsiderueshme: nga pranvera e 2015, Eurosistemi ka blerë tituj shtetërore prej 2 miliard eurosh. Disa vëzhgues gjermanë, si puna e ish gjykatësit kushtetues Udo Di Fabio, nuk e kanë miratuar këtë zgjedhje, pasi sipas tyre po mundohej të shmangej ndalimi – imponuar nga traktatet europiane – i blerjes së titujve publikë të shteteve anëtare apo i financimit drejtpërsëdrejti të qeverive. Për pasojë, Bundesverfassungsgericht (Gjykata Kushtetuese Gjermane) ka pyetur nëse ekziston ndonjë diferencë në aktin praktik respektivisht blerjes së titujve shtetërorë në tregun dytësor nga ana e BQE-së: në analizë të fundit, rreziqet e lidhura me financimet nuk rëndojnë mbi Frankfurtin?

Duhet nënvizuar rëndësi e marrë në këtë debat nga argumentat juridikë. Konstitucionalistët gjermanë ankohen se kontrolli ndaj BQE-së është i oamjaftueshëm: në rast se blerja e titujve shtetërorë do të duhej të shkaktonte një rrezik falimentimi, shtetet anëtare mund të thirren që t’i përgjigjen fort.  Thënë ndryshe: nuk janë parlamentet e veçanta kombëtare, por burokratët jo të zgjedhur e BQE-së ata që marrin përsipër rreziqet për gjeneratat e ardhshme. Dhe nëse e bëjnë prapa mandatit politik eksplicit apo implicit, pohojnë disa kritikë gjermanë, atëhere duhet të modifikohen bazat juridike të BQE-së.

Në këtë pikë bëhet pyetja nëse bashkimi monetar mos është konceptuar në mënyrë të gabuar qysh nga fillimi. Disa vëzhgues e quajnë valutën e përbashkët si një kështjellë prej rëre, pasi nuk posedon mekanizmat e nevojshëm për të reaguar siç duhet ndaj kriave financiare. Praktikisht, euro vuan nga probleme strukturore. Arkitektët e saj u nisën nga premisa se parashkrimet e politikës fiskale të Bashkimit Europian do të mjaftonin për t’i shmangur krizat financiare: sikur të respektoheshin limitet e borxhit publik të mëparshëm e të rij, nuk do të verifikoheshin kriza në shtetet anëtare. Megjithatë, ky refleksion shfaqte një naivitet të madh. Autonomia financiare e qeverive, bashkë ma parevokueshmërinë – vazhdimisht të theksuar – të euros, përfundonin me stimulimin e vendeve të veçanta për ta testuar disponueshmërinë e të tjerave për t’i asistuar në rast krize. Në analizë të fundit, kanë qenë ata që e frynin me mendjelehtësi dhe papërgjegjshmëri shpenzimin publik që e kanë fituar këtë bast. Megjithatë, nuk do të ishte korrekte të heshtej mbi pasojat negative që një gjë e tillë ka pasur për Greqinë. E sigurtë është se disa aktorë në Greqi përfituan nga vitet e lumtura përpara 2010, duke transferuar kapitale jashtë vendit në masë të madhe për t’i siguruar nga fisku grek. Pasojat e kësaj sjelljeje është dashur që t’i paguajnë edhe ata, midis grekërve, që qenë të varfër për t’i transferuar kapitalet në Zvicër apo tjetërkund.

Veç kësaj, BQE-së i mungon dhe i mungon akoma sot një normë për të përballuar gjendjen e emergjencës. Në referim të Republikës së Vejmarit, Carl Schmitt deklaroi: «Sovran është kush vendos mbi gjendjen e veçantë». Nëse në fillim nuk ishte e qartë se cili do të ishte institucioni europian në gjendje që të veprojë në kushte krize, shpejt u bë e qartë se ai ishte pikërisht BQE-ja. Pavarësisht nga ekzistenca apo jo e alternativave ndaj një delegimi të tillë pushteti, BQE-ja mbetet sot institucioni «sovran» i Europës në aspektin schmittian, por i nënshtruar një kontrolli të zbehtë. Gjatë krizës ka dalë sesi premisat e Traktatit të Maastricht nuk qenë të mbështetshme. Improvizimet në të cilat është asistuar kanë kontirbuar që të rritet në Gjermani skepticizmi lidhur me qëndrueshmërinë e euros. Po aq fals ishte supozimi që të gjitha shoqëritë europiane qenë përshtatur të bashkëjetonin me një bashkim të ngurtë monetar. Por preferencat sociale kanë një rol vendimtar në zgjedhjen e regjimeve të kursimit. Krahasuar me të tjerët, euro është një sistem jashtëzakonisht i ngurtë, pa mekanizma përshtatjeje. Euro duket e ngjashme me gold standard në periudhën përpara Luftës së Parë Botërore.

Megjithatë, në të ekzistonte gjithmonë mundësia për të dalë përkohësisht nga sistemi dhe për t’u rifutur në një moment të dytë. Edhe Sistemi Monetar Europian (SME) e kishte mbajtur në konsideratë, të paktën preferencat e ndryshme sociale, duke i lejuar kështu Italisë një marzh lëkundjeje më shumë se dyfishi krahasuar me shtetet e tjera anëtare (+ 6% kundrejt + 2.25% të vendeve të tjera). Kurse euros i mungon çdo lloj fleksibiliteti. Në euforinë e viteve ‘90 (Gjermania ishte ribashkuar, komunizmi ishte mundur, Lufta e Ftohtë kishte mbaruar), pozicionet më të matura nuk luajtën rol të rëndësishëm. Megjithatë, një shikim në historinë e gold standard do të kishte ndihmuar që të kuptoheshin më mirë rreziqe e bashkimit monetar. Megjithatë, përkrah Argjentinës, Brazilit dhe Kilit, kishin qenë 4 vende europiane që e braktisën përkohësisht këtë sistem: Portugalia, Spanja, Italia dhe Greqia.

Sot janë sërish në pikëpyetje stabiliteti i bashkimit monetar dhe rreziqet e ardhura nga Italia. Në Gjermani diskutohen në mënyrë pasionante sidomos të ashtuquajturat saldo Target 2. Ama asnjë debat mbi zhvillimet që kanë çuar në situatën e vështirë ekonomike aktuale pikërisht dhe sidomos në Itali. Megjithatë, për shumë vëzhgues ndërkombëtarë është e qartë se suficitet e tjera tregtare gjermane kanë kontribuar në stanjacionin ekonomik në Itali dhe tjetërkund. Më kot Fondi Monetar Ndërkombëtar dhe Komisioni Europian ftojnë prej vitesh Gjermaninë që ta reduktojë suficitin e saj; në aspektin shkencoro – akademik, prej disa kohësh vëzhguesit po analizojnë në mënyrë kritike pasojat e aktiviteve jetëgjata tregtare. Një herë, Joan Robinson, zonja e madhe e doktrinës ekonomike britanike, i quajti ekonomitë kombëtare me sufiçit tregtar «eksportuese të papunësisë».

Kurse pjesa më e madhe e politikanëve dhe e qytetarëve gjermanë nuk mendon se mund të jetë vendi i tyre që destabilizon Europën; në vend të kësaj, vetëkënaqet për superioritetin e tij të supozuar. Vetëm me ngadalësi ekstreme shoqëria gjermane nis të kuptojë se shumë kriza të pranishme në Europë mund të ketë të bëjë edhe me merkantilizmin e saj. Por në Gjermani preferohet që të mbyllen veshët përballë gëtij argumenti: kampionia e botës në eksport dhe moral duket se jeton në një botë të veçantë. Aftësia për të gjetur një ekuilibër midis interesave të ndryshme në lojë nuk është zhdukur krejtësisht, por duket shumë më e brishtë sesa në faza të tjera të zhvillimit europian. Prandaj shumë vëzhgues nuk janë kushedi se çfarë të preokupuar për mbijetesën e monedhës së përbashkët; u frikësohen më shumë pasojave të një humbjeve të mundshme të kredive të Bundesbankut në Eurosistem. Aktualisht Bundesbanku i ka dhënë kredi BQE-së për rreth 1000 miliard euro, e barabartë pakashumë me 1/3 e PBB-së gjermane. Por në çfarë mase janë të rrezikshëm këto saldo Target 2 dhe pse ekzistojnë? Ekspertët gjermanë po debatojnë po debatojnë për këto argumenta me ashpërsi të pazakontë.

Disa, si ekonomisti nga Këlni Martin Hellwig, e mohojnë që kreditë e Bundesbankut kanë ndonjë rëndësi. Hellëig flet për një «histeri të Target-it» krejtësisht gjermane. Kurse për Hans-Werner Sinn (Instituti IFO i Mynihut) ky pozicion është një «minimizim mistifikues»: për të, Target 2 është në fakt një lloj fidejusoni i dhënë vendeve të tjera, që me këto kredi mund tëblejnë mallra dhe shërbime. Në kompensim, Gjermania do të merrte një kredi jofitimprurëse dhe ligjërisht jo të rivendikueshme ndaj BQE-së. Pason që në rast se Italia do ta dilte nga euro, atëherë borxhet e kontraktuara nga Bankitalia (rreth 500 miliard euro) sipas çdo gjase do të humbisnin, të paktën pjesërisht. Lindja e saldove Target 2 duhet kërkuar në skepticizmin dominues si në Europën Jugore, ashtu edhe në atë Veriore: bankat e Veriut nuk duan t’u japin kredi Jugut, ndërsa shumë europianë nga Jugu nuk u besojnë qeverive të tyre dhe kërkojnë që t’i çojnë kapitalet tjetërkund. Sikur bankat europianoveriore të mos kishin frikën e madhe të një krize financiare, bankat qendrore kombëtare nuk do ta mbyllnin këtë hendek. Natyrisht, këto transferime kapitalesh janë krejtësisht të ligjshme në Europë.

Ndryshe nga periudhat në të cilat trafiku i kapitaleve ishte i kufizuar në Europë dhe në vende të tjera të OCSE-së (Organizatës për Bashkëpunimin dhe Zhvillimin Ekonomik), përfshi Shtetet e Bashkuara, sot këto lëvizje nuk paraqesin paligjshmëri. Por historia ekonomike na mëson se krizat financiare shpesh ndodhin kur popullsia nuk ka më besim në të ardhmen e vendit të saj. I është një shembull Argjentina përpara vitit 2002: kush mundte, transferonte para në Uruguaj apo në New York. Historikisht patriotizmi i pasurive është një përjashtin. Deri më tani Bundesbanku ka kërkuar që t’i fashisë preokupimet në rritje. Johannes Beermann, që është në këshillin amdinistrativ të tij, ka theksuar në korrikun e 2018 se saldot Target 2 nuk përbëjnë problem, të paktën derikur bashkimi monetar të jetë në këmbë. Por këtë askush nuk e kishte vënë në dyshim. Veç kësaj, vazhdon Beermann, kreditë e Bundesbankut janë ndaj BQE-së, jo ndaj bankave qendrore të veçanta.

Në vitin 2018 është profiluar një moment ndalimi në rritjen e gjatë e të vazhdueshme ekonomike gjermane. Varësia e fortë e Gjermanisë nga eksportet po rezulton në një lloj rreziku, duke qenë se dy vende të rëndësishme importuese – në radhë të parë, Kina – duhet të përballen me një ngadalësim ekonomik. Shpresa dominuese është Gjermanisë do t’i duhet të përballet me një rritje të reduktuar. Megjithatë, një krizë e rëndë do të mund të verifikohet vetëm nëse njëkohësisht do të duhej të regjistrohej një reduktim i fortë i tregëtisë botërore, një Brexit kaotik dhe një proteksionizëm i fortë amerikan. Pikëpyetja është: e gjitha kjo do ta vinte në rrezik mbështetjen politike ndaj euros? Duket se ka pak të ngjarë që një krizë ekonomike, e vetme, të mund të gjenerojë një refuzim të euros nga ana e politikës dhe e shoqërisë gjermane. Por një eveniment tjetër mund të bëjë që Berlini ta ndryshojë pozicionin e tij lidhur me këtë aspekt: një dalje eventuale e Italisë nga monedha e përbashkët.

Në tetor Bundesbanku ka pyetur se çfarë lloj rreziku përfaqëson borxhi për ekonominë italiane. Italia ka nevojë për ndihmë nga ana e vendeve të tjera europiane? Apo është një vend ku jetojnë qytetarë relativisht të kamur, që nuk kanë nevojë për ndihma të jashtme? Përgjigjet e dhëna nga Karsten Wendorff janë të qarta: Italia nuk është vend i varfër dhe nuk ka nevojë për ndihma. Në fakt, italianët e kamur duhet të detyrohen që të investojnë pjesë të pasurisë së tyre në tituj shtetërore. Me këta «tituj solidarieteti» qytetarët italianë do të ishin në gjendje të garantonin borxhet e shtetit italian. Nuk do të bëhej fjalë për një taksim pasurishë, por për një drejtim të investimeve. Pozicioni i Bundesbankut pasqyron atë të vëzhguesve të shumtë gjermanë.

Niveli i lartë borxhit italian konsiderohet një problem i pazgjidhshëm nga brenda. Prandaj këta vëzhgues refuzojnë transferime eventuale të kapitalit në Itali apo marrjen përsipër e rreziqeve të kreditimit. Edhe qeverisë gjermane do t’i duhet të përballet me këto pozicione, gjë që natyrisht vlen edhe për njeriun që do të zëvendësojë Angela Merkel. Nuk është e qartë sesa gjatë Kancelarja do të arrijë të qëndrojë në krye, por humbja e autoritetit të saj tashmë duket e pakthyeshme. Në shtator nuk ka arritur të zgjedhë Volker Kauder si kreun e grupit parlamentar të kristian – demokratëve; pasuesi i tij, Ralph Brinkhaus, nuk e kërkon përplasjen, por në lëmin e bashkimit monetar duket mbështetës i përgjegjësisë individuale të shteteve europiane. Ka mundësi gjatë del 2019 Merkel do ta braktisë drejtimin e qeverië dhe ndoshta do të zëvendësohet ngë liderja e re e CDU-së Annegret Kramp-Karrenbauer. Ndjekja e politikës së saj, kaq e lidhur me euron sa ta ekspozojë shtetin gjerman ndaj rreziqesh ta konsiderueshme, duket kështu e paqartë. Qysh sot diskutohet për alternativat eventuale ndaj kafazit të ngurtë të bashkimit monetar.

Në vjeshtën e 2018 ekonomisti francez Jean Pisani-Ferry ka propozuar që të braktiset dogma e një «bashkimi gjithnjë e më të ngushtë» (ever closer union) për ta zëvendësuar me një sistem më fleksibël. Bashkimit Europian do t’i duhet të përqëndrohet mbi një integrim të kufizuar në disa aspekte të parevokueshme, të menaxhuar nga «klube» të ndryshme. Njëri prej tyre do të duhet të ketë të bëjë me euron, koordinimin fiskal, kontrollin e tregjeve dhe tejkalimin e krizave financiare.

Teoria e një «lehtësimi» rrënjësot të Bashkimit Europian nuk gjen akoma mbështetës me peshë në Gjermani. Të Gjelbërit, sot shumë popullorë, duan të dallohen si europeistë model dhe shumë herë kanë kërkuar një forcim politik të Bashkimit Europian. Gushtin e kaluar, ish Ministri i Jashtëm Joschka Fischer i të Gjelbërve ka projektuar vetëm dy alternativa: ose Europa të bëhet një fuqi e madhe me aftësi veprimi, duke vënë kështu në gjendje që të afirmojë interesat e saj në nivel global, ose është e destinuar që të rrëzohet.

Deri më tani Gjermania nuk e kupton kushedi se çfarë skepticizmin e treguar nga vende të tjera ndaj politikës europiane. Kryeministri holandez Mark Rutte e ka refuzuar në qershorin e 2018 idenë e një forcimi politik të Bashkimit Europian. Pa një koalicion të gjerë nuk do të ketë asnjë shtytje drejt integrimit në Europë. Ndoshta shumë gjermanë qëllimmirë nuk janë as të vetëdijshëm se jashtë Elizeut dhe kancelarisë federale sot nuk ekziston asnjë mbështetje e rëndësishme ndaj idesë së një forcimi politik të Bashkimit Europian.

Tashmë Gjermania është e mësuar me euron, edhe pse kjo është bërë një objekt kulti si dojçmarka. Jaques Delors tha dikur se jo të gjithë gjermanët besonin në Zot, ama të gjithë besonin tek Bundesbanku. Sot qytetarët gjermanë nuk tregojnë po kaq besim ndaj BQE-së. Një monedhë e paqëndrueshme u ngjallë akoma frikën shumë njerëzve si burim turbulencash politike. Një krizë e rëndë në një shtet anëtar dhe humbjet eventuale e Bundesbankut mund ta ushqejnë konsensusin në rifutjen e dojçmarkës.

(Heribert Dieter është Senior Fellow në Stiftung Wissenschaft und Politik të Berlinit)

 

Përgatiti

ARMIN TIRANA

 

LEAVE A REPLY