Përdorimi i arësyes gjeneron liri

Përdorimi i arësyes gjeneron liri

33
0
NDAJ

Kriza mjedisore, lufta në Ukrainë dhe kërcënimi atomik, pandemia dhe roli i shkencës: si shkruhet (dhe si jetohet) në pragun e humnerës? Flasin dy tregimtarë: Paolo Giordano, që në BookCity prezanton «Tasmania», dhe Ian McEwan, autor i një libri të frymëzuar nga vepra e Orwell. Që sot do të luftonte në Kiev.

 

Kriza, lufta, emergjenca klimaterike dhe kërcënimi atomik, limitet e shkencës dhe iluzioni për një dije gjithmonë në dorën e të gjithëve. Çfarë duhet të bëjë një shkrimtar përpara një bote që duket se çdo ditë e sfidon të punojë në pragun e një humnere? Cili është kufiri midis impenjimit për të mos e hequr shikimin nga ajo që ndodh dhe lirisë së imagjinatës? «La Lettura» ka vënë në krahasim dy shkrimtarë të gjeneratave të ndryshme, por me të njëjtin shikim të kthjellët ndaj së tashmes: Paolo Giordano, 40 vjeç muajin e ardhshëm, prej pak kohe në librari me romanin Tasmania, që shpalos krizën private të protagonistit në kaosin e një epoke ku ka ndryshuar gjithçka (do të prezantohet në BookCity), dhe Ian McEwan, 74 vjeç, një prej mjeshtërve të mëdhenj të letërsisë bashkëkohore, në pritje të romanit të ri Lessons, që del në Itali në mars, me temën e angazhimit dhe të lirisë të kujt krijon i ka kushtuar vëllimin Hapësira e imagjinatës. Shkrimtari anglez e merr spunton nga vëllimi Në barkun e balenës të George Orwell, shkrimtar engagé par excellance, luftëtar antifashist në luftën e Spanjës, i aftë të njohë nevojën e asaj hapësire të errët dhe të veshur, që duke e ndarj shkrimtarin nga bota e jashtëme i mundëson që të ruajë një qëndrim të barazlarguar nga çfarëdolloj gjëje që ndodh, pjellore për krijimin.

 

Çfarë nënkupton sot fjala impenjim për një shkrimtar?

Ian McEwan — Ne shkrimtarët lëvizim në këtë linjë shumë të brishtë impulsesh të kundërta, absolutisht jo të pajtueshëm. Pasi janë mendimtarë, shumë janë me të drejtë të preokupuar nga gjendja e botës, e politikës, e aksionit të qeverive. Disa i përqafojnë këto lloje realiteti dhe i bëjnë objekt të narrativës së tyre, por jemi të gjithë të vetëdijshëm për rreziqet që mund të fshihen në shkrimin e impenjuar dhe sa mund ta vënë në rrezik lirinë e nevojshme të shkrimtarit. Orwell ësht autori i dy romaneve politike me sukses të madh, 1984 e Ferma e kafshëve, dhe në të njëjtën kohë celebron lirinë e pafundme që gëzon një shkrimtar jo i impenjuar si Henry Miller. Imazhi shumë i fuqishëm që Orwell përdor është pikërisht «barku i balenës», vend ku shkrimtari mund të punojë krejtësisht i izoluar nga zhurma e jashtme. Orwell e mishëron saktësisht këtë konflikt pasi është autori i shkrimeve politike me efikasitet të jashtëzakonshëm dhe po i njëjti është një njeri pragamatik, i aftë të izolohet nga pjesa tjetër e botës. Unë jam shumë i bindur për idenë se ka një tension pa zgjidhje. Iluzioni që ky konflikt mund të zgjidhet duhet lënë prapa krahëve pikërisht pse është aty që lind puna e një shkrimtari. Të gjithë thirremi që ecim në ekuilibrin mbi këtë litar. Mund të shkruajmë mbi një martesë jo të lumtur, për një fëmijëri të vështirë, për një histori dashurie pa asnjë referim ndaj botës së jashtme. Ajo që shkrimtarët duhet të mësojnë të mos thonë se çfarë duhet të bëjnë. Unë e urrej këtë impuls ndaj manifestit: nevojitet të pranohet fakti që romani është nj formë e pasur, e larmishme. Pluraliteti i zërave është gjë interesante.

Paolo Giordano — Jam krejtësisht dakord me ty, janë çështje që nuk e kanë një zgjidhje. Çdo shkrimtar e di, thuajse me instinkt, se ka gjëra për të cilat nuk mund t’i jepet një përgjigje unike dhe që megjithatë zënë pjesën më të madhe të mendimeve të tij. Të paktën për mua është kështu dhe ky është motivi, besoj, për të cilin kam gjithmonë dëshirë të takoj shkrimtarë të tjerë që i përballojnë këto tema. Nganjëherë gjej konfirmime për atë që mendoj, herë të tjera një zë ndryshe. Edhe Ian në faqet e fundit të librit të tij bën një lloj liste pozicionesh të mundshme lidhur me këtë aspekte: të gjithë janë legjitime dhe të gjithë mund të çojnë në një letërsi të shkëlqyer. Përgjithësisht mendoj se impenjimi, engagement, në një farë mënyre është një ideal iluziv dhe se do të mund t’u jepja përgjigje të ndryshme sipas momenteve. Për mua forma më e afërt me impenjimin për të cilin mund të mendoj është ai të qenit një instrument mase. Të masësh atë që ndjej lidhur me atë që ndodh përreth meje dhe të kërkosh ta bësh me saktësinë më të lartë të mundshme, si një kalibër. Është objektivi maksimal për të cilin mund të mendoj. Gjithçka që shkon përtej më duket më shumë një deklarim mbi botën, një prezantim apriori dhe besoj se ky është një prej rreziqeve të së tashmes. Jetojmë në një botë shumë të polarizuar dhe ka një presion të vazhdueshëm sepse thuhet me saktësi nga cila anë qëndron në çdo argument të mundshëm, por kjo nuk ka të bëjë aspak me shkruarjen e një romani ose të paktën për mua. Kur shkruaj është sikur ndjej vibrime, sikur luaj me gjërat, deri në dyshime. Orwell ishte i zhytur në këto mendime në kohë shumë të ndryshme nga sot dhe ndjente si një kërcënim faktin që të bëhej pjesë e një ortodoksie të mendimit, se ishte i përqëndruar më shumë mbi afirmimin e çfarë gjëje i përket që të jetë i hapur ndaj krijimit.

 

Sot kushdo ndjehet i thirrur të shprehet për një pozicionim lidhur me pushtimin rus të Ukrainës, mbi këtë luftë në zemër të Europës. Duke e ekstremizuar, sot Orwell do të shkonte të luftonte për Ukrainën?

Ian McEwan — Nëse ne e marrim qëndrimin e Orwell karshi luftës cile spanjolle dhe e zgjerojmë në situatën e e tashme përgjigja nuk mund të jetë veçse po. Po, do të ishte nisur: kishte dije dhe kapacitete ushtarake, ishte një njeri praktik dhe, sikur të kishte qenë i ri sa duhej, imagjinoj se do ta kishte bërë. Mbi të gjitha jemi ende në një situatë ku, ta themi, është Rusia ajo që është problematike, si atëhere për Orwell: Rusia që gjithmonë ka qenë në një farë mënyre një nyje në vetëvete, historikisht tepër e përqëndruar, tejet joefikase, tepër ideologjike sa për të arritur të funksionojë në mënyrë të hapur dhe që, edhe një herë akom, tenton të bëhet një shtet autokratik dhe thuajse fashist. Por çështja nëse unë në këtë situatë mund të gjej frymëzim për një roman është një gjë krejtësisht tjetër. Jam dakord me Paolo: ka një diferencë midis asaj që ne themi në nivel politik në publik dhe asaj që ndodh në studion tonë, por nuk duhet harruar se liria që gëzojmë kur shkruajmë ka rënë brenda rrethanave politike dhe ne duhet ta gëzojmë këtë liri privatisht dhe duhet ta mbrojmë publikisht. Për luftën dëgjoj se nuk kemi zgjedhje, nuk mund të lejojmë që Rusia të shkatërrojë një vend që sigurisht ishte larg nga e përkryera, kishte probleme të mëdha korrupsioni, por që po nisej drejt një rrugëtimi demokracie liberale dhe lirie të qytetarëve të saj. Nëse lëmë që kjo të ndodhë, e dijmë se cilat janë pasojat, kemi parë imazhet e fshatrave të çliruara pas pushtimit të Rusisë: gra të moshuara të vrara duke larë pjatat në kuzhinë. Nëse ne lejojmë që kjo situatë të vazhdojë, do të vijë momenti ku do të duhemi të preokupohemi për Moldavinë dhe më pas për Europën Qendrore. Por, sidomos në mendimin e intelektualëve, ekziston gjithmonë kjo mbeturinë e Luftës së Ftohtë: nëse CIS është në favor të diçkaje, ne duhet t’i jemi kundër; nëse qeveria amerikane e përbuz regjimin ruse, atëhere duhet të ketë diçka të bukur në këtë regjim. Një mendin binar të cilin absolutisht duhet ta emancipojmë, duke u kthyer në parimet bazë pasi liria të cilën ne gëzojmë në studion tonë mbahet politikisht dhe kulturalisht.

Paolo Giordano — Besoj se pushtimi i Ukrainës në Itali, ndoshta në një masë më të ulët në Britaninë e Madhe, ka krijuar një polarizim, edhe në territorin që duhet të ishte më kompakt në përgjigje, dhe kemi treguar të gjitha kontradiktat në të cilat jemi zhytur, paksa siç thua ti Ian lidhur me atë ndjenjë të vjetër antiamerikane që ende jeton. Personalisht nuk kam dyshime se cilën palë të mbroj apo mbi pozicionin që qeveria jonë duhet të mbajë. Është e qartë se kjo nuk çdon domosdoshmërisht në bërjen e letërsisë së mirë, të jesh një shkrimtar i mirë, përkundrazi, ndoshta është deri e kundërta: kur je kaq i bindur për diçka, kur je aq i zemëruar për një situatë sa që zemërimi të bën tepër besimplotë në mirësinë e ideve tuaja, ja, ka mundësi nuk je në vendin më të mirë për të bërë letërsi. Kur ka nisur pushtimi i Ukrainës unë isha thuajse në mes të romanit, ajo që ka ndodhur ka futur në krizë gjithçka, sikur të mos kishte më asnjë kuptim as të shkruaje. Për nja 10 ditë kam menduar vërtet për hipotezën e largimit, por sigurisht më shumë se një reagim prej shkrimtari ka qenë një reagim nga të qenit njerëzor, qytetar. Natyrisht që nuk kam asnjë prvojë ushtarake dhe prania ime thjesht do të kishte qenë një siklet. Kështu që ideja më është dukur shpejt eksentrike: më mirë të kërkoja të bëja pak gjërat që mund të bëheshin nga këtu, domethënë thuajse asgjë. Në një pikë të caktuar megjithatë më është dashur të vendos të futem në barkun e balenës: të mbyllja socialet, të pushoja së shikuari lajmet, të izolohesha që të mund të shkruaja.

 

Një prej temave të mëdha të së tashmes, kryesisht politike, është ajo e ndryshimeve klimaterike që Paolo Giordano i vë në qendër të «Tasmania», me të gjitha kontradiktat e saj. Romani fillon pikërisht në Paris më 2015, me protagonistin në Konferencën për Klimën.

Ian McEwan — Është një preokupim qendror pasi mund të jemi të vetmit në studion tonë që shkruajmë, por nuk mund ta injorojmë fakti që kur dalim nga shtëpia klima ka ndryshuar krejtësisht. Vetëm tani fillojmë të kuptojmë sesa po ndikon mbi jetët dhe është për këtë që në librin tim përdor metaforën e balenës së ngecur në plazh, në gjendje të kalbur, me shkrimtarin tashmë të mbrojtur vetëm nga një skelet. Nuk mund t’i shpëtojmë kësaj situate, por paraqitet çështja sesi mund të shkruajmë. Në Shtetet e Bashkuara zhanri po ka shumë sukses dhe ka autorë si Kim Stanley Robinson që i kushtojnë shumë vëmendje, por janë të klasifikuar si autorë fantashkence. Paradoksi është se ndryshimi klimaterik është realitet. Kështu që pyetja është si i bëhet për ta përballuar këtë temë. Mund të merret rruga e distopisë, si shumë, nga Cormac McCarthy e këtej: botë në shkatërrim, qytetërime të shkatërruara, luftëra dhe përleshje për të akaparuar resurset e pakta të planetit. Efekti i këtyre lloj narrativave është se mund të paralizohesh apo të shtyresh në veprim. Një rrugë tjetër është të bësh romane heroike ku kërkohet të zgjidhet problemi nëpërmjet teknologjisë apo një aksioni të koncertuar të të gjithë popullsisë, por edhe këtu ka një aspekt irealiteti. Si model më vjen në mendje John Steinbeck: me Tërbimin ku ka ditur që kapë degradimin mjedisor dhe social pasuar nga periudha e dust balls, furtunat e rërës të shkaktuar nga teknika jo të përshtatshme bujqësore që kanë shkatërruar jashtëzakonisht shumë fusha duke shkaktuar një varfëri të pafundme. Për ndryshimin klimaterik kam dashur të shkruaj tek Solar dhe sikur sot të duhej të shkruaja për Ukrainën i kam idetë mjaft të qarta sesi ta ndërtoj tregimin, ka mundësi nga pikëpamja e një fshati të pushtuar nga rusët të shkatërruar dhe më pas të çliruar nga ukrainasit me shkretimin që e pason. Tema është gjithmonë çfarë objektivi paracaktojmë.

 

Në një moment të caktuar tek «Tasmania» narratori reflekton mbi fakti se ai mjedis është një argument i mërzitshëm, «i ngadaltë, i privuar nga aksioni dhe tragjedia, i mbingarkuar me qëllime të mira».

Ian McEwan — Paolo e ilustron shumë mirë, duke gjykuar nga ekstraktet e përkthyera që kam mundur të lexoj. Protagonist, në Konferencën për Klimën në Paris, ai sillet midis kundërshtarëve totalisht i shtypur nga faktet dhe detajet. Duhet të fitojmë lirinë që ta themi, edhe pse nuk do t’u pëlqejë aktivistëve, se vërtet është një temë pak e mërzitshme, të arrish të njohësh të gjitha detajet që përbëjnë lëndën është si të ngjisësh një mal. Ekzistojnë ndryshore të shumta, që shkojnë nga shkrirja e akujve, shkatërrimi ekologjik dhe ndërveprimi me ndryshimin progresiv të temperaturës. Reja ime punon për British Antarctic dhe profesioni i saj konsiston në furnizimin e modeleve matematikore për shkrirjen e akullnajave në Antarktidë: janë vetëm 2 apo 3 ndryshore, por t’u llogarisësh efektin në kohë është me një vështirësi të pafundme. Kompleksiteti i temës megjithatë e bën jashtëzakonisht tërheqës për shkrimtarët, pasi ndryshimet klimaterike pushtojnë fushën tonë, por edhe ne pushtojmë fushën e klimës.

Paolo Giordano — Po, faktikisht po luftojmë kundër kurbave matematikore, e dijmë se gjithçka ka filluar me kurbën e emetimeve të dioksidit të karbonit dhe prej vitesh ka pasur një debat të ashpër mbi faktin se kurba ishte e korrigjuar, se ishte e manipuluar. Tani shkencëtarët janë të gjithë dakord se ekziston një problem i madh, se po përshpejtohet. Kemi skenare, por është shumë e vështirë t’u korrespndosh me skenaret një imazh të vërtetë të asaj që do të ndodhë dhe akoma më e vështirë është t’i besohet atij imazhi. Në një farë kuptimi, ndryshimet klimaterike janë akoma një abstragim i plotë: sigurisht, këtu në Itali kami pasur një verë mjaft të nxehtë e të thatë, të gjithë e kemi kuptuar, por këto evente të veçanta nuk e kthejnë kurrë totalitetin e krizës. Është sfida që ka lëshuar Amitav Ghosh lidhur me verbimin mbi këto tema dhe edhe Ian natyrisht e vë në zjarr. Është një temë komplekse, ndarëse, që lëviz me shpejtësi, por për harkun e jetës së një njeriu, që pastaj është kohëzgjatja e një romani dhe e një historie, është megjithatë tejet e ngadaltë. Besoj se ndryshimet klimaterike janë argumenti tipik nga i cili një shkrimtar kërkon të rrijë larg kur fillon të shkruajë. Lufta është brutale, paralizuese, por patjetër më pjellore për kë bën këtë punë. Prej vitesh unë kam menduar sesi të shkruaj për klimën dhe ka një ide që kam arritur ta vendos në zjarr, duke folur me shkencëtarët dhe domethënë tipping point, pika moskthimi ku diçka që po përkeqësohet me ngadakë bëhet më keq papritmas, me një breakdown, një kolaps. Kjo është një ide e përbashkët edhe për shkencëtarët, më pak për ne besoj, është sikur të ishin në një botë që lëviz më gradualisht, por me ta kuptuar këtë, atëhere arrin në një farë mënyre të ndërtosh diçka, nëpërmjet metaforave, analogjive, historive të njerëzve.

 

Pandemia, klima, lufta dhe kërcënimi, i kthyer fortë, i atomikes. Frika që një apokalips mund të ndodhë është një temë e narrativës? Tek «Lessons», kërcënimi atomik që ka karakterizuar Luftën e Ftohtë është një nyje narrative dhe tek «Tasmania» protagonisti po kërkon të shkruajë një libër mbi bombat atomike në Hiroshima dhe Nagasaki.

Ian McEwan — Gjenerata ime është rritur në vitet e Luftës së Ftohtë dhe kemi kaluar shumë kohë duke folur, manifestuar, shkruar kundër garës së armatimeve bërthamore. Nuk kemi dëgjuar kurrë se kjo temë kishte perënduar. Mohimi na ka bërë të kalojmë nga rreth 40000 raketat e viteve ’80 tek 5000 – 6000 pas rënies së Murit që janë ende më shumë se të mjaftueshme për ta asgjësuar njerëzimin. Sot mbi të gjitha janë të kontrolluara nga inteligjenca artificiale që është në gjendje të parandalojë një ndërhyrje eventuale kufizuese nga ana e njeriut, domethënë një situatë me shkrepës të lehtë. Kujtoj listën e 10 tipping point, e paraqitur nga Potsdam-Institut rreth 12 vjet më parë: po vërtetohen njëri pas tjetrit. Është e vërtetë, ajo e tipping point, e pikës së kthesës, është një metaforë shumë e fuqishme që mund të ketë të bëjë edhe me raportet private, të gjitha ndërveprimet, si fizike, ashtu edhe njerëzore. Më jep kënaqësi megjithatë që gjenerata më e re po zgjohet, po fiton vetëdije për kërcënimin, por jeta në planetin Tokë do të vazhdojë, jemi një specie relativisht e re me 200000 vite jetë dhe 10 milion vite janë shumë të gjatë në evolucion.

Paolo Giordano — Një gjë ka ndryshuar vitin e fundit respektivisht kërcënimit bërthamor: për 70 vjet pasja e një arsenali atomik ka qenë një bast mbi paqen, një paqe e bazuar mbi frikësimin. Në Ukrainë është verifikuar e kundërta: posedimi armëve atomike nga ana e disa vendeve si Rusia është bërë një lloj garancie për të ecur përpara, nuk them të pashqetësuar, por thuajse, në pushtimin e një vendi tjetër. Mbi të gjitha, çarmatimi ka vazhduar me ngadalë, shumë më tepër respektivisht sigurimit të armëve të reja; tani kemi arsenale shumë më të mëdha dhe gjithnjë e më shumë vende i bashkohen klubit atomik. Me pak fjalë, sot frika se mos lufta bëhet një luftë globale dhe atomike është konkrete. Kështu që gjërat nuk duket se ecin shumë mirë, ka mundësi se jemi në situatën më të keqe nga koha e krizës së raketave të Kubës, më 1962. Po shkruaja pjesën e bombës atomike mbi Hiroshimë përpara se lufta të fillonte dhe kam pasur idenë e kundërt: kjo e folur e vazhdueshme për fundin e botës nga pandemia, prej ndryshimeve klimaterike, prej luftës, në një moment të caktuar ka filluar të bëhet një lloj zhurme në fund, pa ndonjë impakt të madh. Janë dy ngjarje në historinë tonë të fundit ku i jemi afruar fundit të botës: shoahu dhe atomikja mbi Hiroshimë e Nagasaki dhe të dyjave i kemi mbijetuar, edhe pse jo për shumë kohë akoma. Më ka dhënë shpresë takimi i këtyre njerëzve, dëgjimi i dëshmive të tyre dhe kuptimi se ata i kanë shpëtuar tashmë fundit të botës.

 

Në narrativën tuaj shkenca është një filtër nëpërmjet të cilit i analizon realitetin. Ian McEwan ka treguar shpesh interesin e tij për sfidat shkencore dhe teknologjike që e kanë bërë të shkruajë romane si «Solar» dhe «Makina si unë». Paolo Giordano ka shpesh një qasje prej shkencëtari, me bekgraundin e formimit të tij si fizikan. Çfarë ofron shkenca nga pikëpamja narrative? Ndikon dhe në çfarë mënyre mbi stilin tuaj?

Ian McEwan — Në realitet, unë e vë të gjithë argumentin nën ombrellën më të madhe të racionalitetit. Ne jetojmë në një epokë ku po gjejmë nivelet thuajse mesjetare të supersticionit, ku njerëzit pa asnjë lloj prove arrijnë në konkluzione të bazuara mbi informacione të gjetura në rrjet. Asistojmë në teori komplotiste absolutisht të pakuptimta që kanë një influencë të madhe mbi politikën dhe letrën e lakmuesit që reagon ndaj komplotistëve është pikërisht niveli i ulët i arësimit. Më intereson shumë lufta jonë me racionalitetin dhe është për këtë që shkenca si formë e organizuar kurioziteti dhe arsyeje është një model shumë i fuqishëm. Nuk perceptohem si një njeri i interesuar për shkencën, por si një njeri i interesuar me racionalitetin. Steven Pinker e ka demonstruar në shumë vite pune se nuk mund ta shtyjmë jetën tonë të përditshme pa një element racional, banalisht nuk do të arrijnim t’i çonim fëmijët tanë në shkolla, të paguanim taksa apo të gatuanim një omëlet. Shpesh diskutimi, edhe me njërëzit e dashur, konsiston në invokimin tek tjetri i një iracionaliteti duke i kundërvënë racionalitetin që mendojmë se kemi ne. Unë e shoh arësyen si manifestimin më të nxehtë, më afektuoz, më mikpritës të qenies tonë ndaj botës. Kanë qenë artistët dhe shkrimtarët romantikë e fundit të ‘800 që kanë dashur të na bindnin se racionaliteti ishte sinonim i jonjerëzores, i ftohtësisë, i mungesës së limfës jetike. Kurse unë mendoj se pikërisht një kërkim racional për të kuptuar sesi funksionon bota dhe si funksionojmë ne është pika më e lartë e qytetërimit tonë.

Paolo Giordano — Ka të drejtë Ian, është një qëndrim. Kam menduar gjithmonë se sfida për pjesën më të madhe të shkrimtarëve ishte përdorimi i racionalitetit për të vënë në rend kaosin e botës dhe kam kuptuar se e mbyt të kundërtën: gjetja e elementit kaotik, iracional, të paparashikueshëm, human, në skemën e madhe racionale të botës. Kam nënvizuar një shprehje në librin e Ian: qartësia është gjithçka. Mund të jetë një program për një shkrimtar, sidomos sot. Është e vërtetë, një prej aspekteve përballë që gjejmë dhe që është e destinuar të rritet është të përhapë me teoritë konspiratore dhe në një farë mënyre atë që unë e gjej të rëndësishme tek shkenca, respektivisht formave të tjera të dijes, është se ka një raport shumë të qartë me të vërtetën. Sigurisht, të dhënat mund të manipulohen, por realiteti është aty. Kur flas me shkencëtarët që kemi një terren të përbashkët, faktual, edhe pse – kjo mund të tingëllojë paradoksale – shkenca ka të bëjë me dyshimin. Në biseda të tjera ka shumë më pak realitet dhe më shumë nënshtrim, më shumë pohime sesa fakte dhe kjo e bën shkencën do të thoja politikisht të impenjuar.

 

Sot liria e shkrimtari nuk matet vetëm nga raporti i tij me impenjimin, por edhe me instancat e avancuara shpesh në mënyrë ekstreme, sidomos në botën anglosaksone, si politikisht korrektja, «cancel culture», pronësimi kulturor.

Paolo Giordano — Situata e parë nga Italia është shumë ndryshe respektivisht Shteteve të Bashkuara, por edhe respektivisht Britanisë së Madhe. Për momentin mua më duket se ka paksa demanipulim nga të dyja palët, në atë që thekson një rregull të caktuar korrektësie dhe në atë që mohon. Për mua është mjaft e lehtë të pohohet se nga cila anë të qëndrosh. Nuk jam ndjerë kurrë veçanërisht i kërcënuar në lirinë time të shprehjes, nëse duhet t’i vendos një asterisk si dërgimi i një emaili ok, nuk më bën të ndjehemi detyruar dhe duhet të them se detyrime të caktuara mund edhe të jenë të fuqishëm, efikasë për imagjinatën, të ndihmuar të mendojnë aspekte të reja, ide të reja, por në Itali është ndryshe, besoj se jemi ende duke pritur sesi kjo dë të zhvillohet.

Ian McEwan — Janë dy impulse: nga njëra anë shtytja për të përballuar minorancat nga situata të dizadnavtazhuara dhe kushtimi i një vëmendjeje të madhe respektivisht të drejtave të tyre, të riparojë padrejtësitë e pësuara nga disa grupe njerëzish në të kaluarën; nga ana tjetër tentativa shumë e qartë për ta kufizuar lirinë e shprehjes. Kjo më vë shumë në alarm, për shembull kur dëgjoj feministet e famshme se nuk janë pranuar në universitet sepse janë akzuar se vënë në rrezik sigurinë e studentëve. Liria shprehjes është seriozisht e kërcënuar në vende si Rusia, Kina, në thuajse të gjitha vendet me shumicë islamike blasfemia është një temë në rendin e ditës. Ironia është se në vendet që kanë privilegjin të mos persekutohen nga qeveria është qeveria sikur të ishte në fakt një persekutim i vetëorganizuar. Kur shikoj atë që i ka ndodhur mikut tim Salman Rushdie, ja besoj se është vërtet pasqyra e kohëve: rreziku është kudo dhe kërcënimet, agresione, urrejtja nëpërmjet rrjetit janë shumëfishuar. Jetojmë në një kulturë që duket se ka harruar sesi mund të manifestohet moskuptimi. Në Shtetet e Bashkuara ka edhe një lëvizje shumë të fuqishme për të ndaluar dhe censuruar librat, lëvizje që për fat nuk ka ardhur në Europë, Australi dhe Zelandë të Re në shkallë të gjerë, por treguesi i librave të ndaluar nga bibliotekat shkollore dhe publike, aksionet e bëra ndaj disa bibliotekave, është vërtet preokupuese dhe, sikur ndonjherë çmenduria e Shteteve të Bashkuara bëhetë një produkt eksporti shumë e fuqishme, duhet kushtuar shumë vëmendje. Për shembull, mendojmë për çfarë ka ndodhur me çmendurinë kolektive për abuzimin seksual, ritet satanike, fëmijët. Një gjueti shtrigash e nisur nga Shtetet e Bashkuara dhe e ardhur në Britaninë e madhe, ku për fat është ndalur duke zbuluar për atë që ishte, një histeri totale kulturore. Uhet pra të jemi shumë të vëmendshëm të gjithë, jo vetëm shkrimtarët, artistët, poetët, të veprojnë në mënyrë që liria të cilën mund të gëzojmë tani të jetë e mbajtur, ditë pas dite.

(nga La Lettura)

 

Përgatiti

ARMIN TIRANA

LEAVE A REPLY