Historia gjeopolitike e Turqisë moderne

Historia gjeopolitike e Turqisë moderne

782
0
NDAJ

Zhvillimet e alternuara të Perandorisë Osmane në të kaluarën dhe të Turqisë moderne demonstrojnë se nga Europa dhe Azia nuk kanë reshtur kurrë valë dhe kundërvalë. Sot Ankaraja, duke mbështetur rivendikimet e popullsive me etni turke në Rusi e Kinë, aspiron jo vetëm një rol prej fuqie rajonale euraziatike, por edhe të bashkëbiseduesit të privilegjuar për Shtetet e Bashkuara midis Detit Kaspik, Detit të Zi dhe të Mesdheut.

 

Gjatë të gjithë mijëvjeçarit të parë të erës sonë shtytja konstante drejt perëndimit, nga Mançuria veriore në Liqenin Balkhash, e popullsive prototurke dhe protomongole kontribuon në rrëshqitjen e popullsive indoeuropiane drejt Europës Qendrore e Perëndimore. Nga kjo përplasje e parë atavike turko – europiane, akoma e privuar nga konotacionet fetare, pason për shumë shekuj përkufizimi i kartës së popujve të Europës.

Kjo deri në momentin në të cilin hunët – prototurq të rinj të instaluar në rajonin e Vollgës së Poshtme – filluan marshimin e tyre drejt perëndimit. Të kaluar Doni dhe Dniepri, ata sulmuan gjermanët dhe provokuan një valë të këtyre të fundit në drejtim të Perandorisë Romake. Në dimrin e vitit 451 A.D., Atila penetron në territoret e Perandorisë në lartësinë e Magoncës. Politika e shkatërrimeve masive e realizuar nga këto hordhi të ardhura nga stepa do të mbesë gjithmonë e ngulitur në kujtesën e krishterimit.

Më pas, kur do të shfaqet islami në shekullin e VIII-të, imperializmi territorial i turqve nomadë do të vishet me një ngjyrë fetare. Duke absorbuar atë që kishte qenë deri në atë moment feja kombëtare e arabëve, turqit hyjnë në qytetërimin urban dhe i ofrojnë islamit fuqinë dhe dhunën e armatave nomade kundër krishterimit dhe kundër Kinës. Koalicioni turko – arab i shekullit të VIII-të bën të tërhiqen kinezët – pas betejës së Talasë – në Azinë Qendrore. Ndërkohë, në shekullin e XI-të rritja e mongolëve e çon tribunë turke e selxhukëve që të instalohet në rrafshnaltën anadolliane, në dyert e Bizantit. Europa, e mbrojtur nga Perandoria Bizantine, ndeshet me një humbje të hidhur në vitin 1071 në Manxikert (Manziscerta): bizantinët përzihen nga pothuajse totaliteti i Azisë së Vogël dhe turqit pushtojnë Jeruzalemin.

Në këtë pikë Perëndimi ka një reagim. Kryqëzatat, të kryera në pjesën më të madhe nga feudaliteti (kalorësia) franko – gjermanike, ofrojnë një moment frymëmarrjeje dhe një shtyrje prej 350 vitesh në jetën e bastionit bizantin. Pa to, turqit sigurisht që do ta kishin eliminuar Perëndorinë Romake të Lindjes duke filluar nga shekulli i XI-të, shumë më përpara se të penetronin thellësisht në brendësinë e trojeve europiane. Periudha e Kryqëzatave nuk qe gjë tjetër veçse një armëpushim, nga momenti që turqit në shekullin e XIII-të – të pamundësuar që të zgjeroheshin në lindje dhe të eliminuar nga Anadolli për shkak të fuqisë mongole të Tamerlanit – do t’i dyfishojnë përpjekjet për ta thyer portën europiane të Ballkanit.

Kësaj radhë në bërjen e funksioneve e “hapësit të rrugës” do të jetë shteti osman (nga trashëgimtarët e Osmanit nga Ertroguli). Në shekulli e XIV-të, njëra pas tjetrës bien pjesa jugore e Serbisë (që do të dojë pesë shekuj të gjatë përpara se ta gjejë pavarësinë e saj), Maqedonia dhe Bullgaria. Më pas, në shekullin e XV-të do të jenë idetë greke, romake dhe të krishtera ato që do të shkelmohen njëkohësisht nga porta e Europës me rënien e Konstandinopojës në vitin 1453 dhe të Athinës tri vjet më pas.

Perandoria Bizantine, historikisht e ngarkuar me kontrollin e Detit Egje dhe të kalimit të Dardaneleve, zhduket, duke mos përbërë më një pengesë në rrugën e turqve drejt Mesdheut perëndimor dhe Danubit. Midis rënies së Bizantit dhe fundit të shekullit të XV-të, do të jenë ndërkaq Bosnja, Shqipëria, Hercegovina, Besarabia, Moldavia dhe Vllahia që do t’i zhvaten qytetërimit europian.

Nën shekullin e XVI-të, nën mbretërimin e Sulejmanit të Mrekullueshëm, Perandoria Turke i shumëfishon sulmet e saj, me më pak se 10 ofensiva tokësore drejt Europës dhe 3 në drejtim të Azisë. Në Mesdhe përpjekja shumëkombëshe e Europës has një disfatë të rëndë me rënien e fortesës së Rodit në vitin 1522. Kalorësit Xherosolimitanë janë të detyruar që tërhiqen drejt perëndimit, në Maltë, pikë kyçe e kontrollit të trafikut detar midis dy pellgjeve të Mesdheut. Të mbështetur nga fuqia detare e tyre, turqit megjithatë mund të fusin në dorë bregdetin e Afrikës Veriore (Tripoli, Tunizi dhe Algjeri).

Progresioni perandorak islamo – turk në Mesdhe shoqërohet me një progresion drejt pjesës së brendshme të Europës. Humbja e Mohaksit e vitit 1526 dhe pushtimi i Budapestit në vitin 1541, sanksionojnë zhdukjen e shtetit hungarez, nga ku pason rënia e mëpasme e Kroacisë dhe e veriut të Serbisë.

Midis viteve 1520 dhe 1566, Perandoria Osmane arrin shtrirjen e saj maksimale në Europë: Greqia dhe tërësia e rajoneve ballkanike e danubiane formojnë atë që në tërësinë e saj quhet “vendi i rum-ëve” ose Rumelia. Megjithatë, pas shekullit të XV-të, hapja e rrugës oqeanike e Kepit të Shpresës së Mirë drejt Indisë nga ana e vendeve iberike krijohet një prej shkaqeve kryesore të rënies osmane (me humbjen e 60 përqind të të ardhurave të trafikut tregtar lindje – perëndim). Tashmë islami, i të cilit osmanët janë motori kryesor, nuk është më një ndërmjetës i pazëvendësueshëm i tregëtisë midis Europës dhe Indive. Padyshim, europianët e shekullit të XVI-të dhe pjesës së parë të shekullit të XVII-të nuk e kuptojnë rëndësinë historike e këtij revolucioni gjeopolitik, i cili do t’i bëjë të ndjehen shumë kohë më vonë efektet e tij (rreth dy shekuj). Në momentin në të cilin kushtet bazë të mbështetjes së fuqisë turke minohen nga iniciativat europiane, Perandoria Osmane vazhdon që të rritet pavarësisht fitores së habitshme dhe vendimtare europiane e Lepantos në vitin 1571.

Në fillim të shekullit të XVII-të, shtrirja e Perandorisë Osmane është e pazakontë: ajo përfshin territoret e Turqisë moderne, të Kaukazit, të Krimesë, të Ukrainës jugore dhe, në Ballkan, ajo që sot i korrespondon ish Jugosllavisë, përveç Rumanisë, Bullgarisë, Greqisë dhe Hungarisë. Në Lindje të Mesme, në bregun mesdhetar të saj, osmanët shtrihen mbi Liban, Siri, Palestinë, një pjesë të Irakut dhe mbi Gadishullin Arabik deri në Jemen. Në Afrikë, Perandoria përfshin Egjiptin, Libinë, Tunizinë dhe Algjerinë. Padyshim, ajo osmane është fuqia e parë botërore. Megjithatë marshimi drejt rënies tashmë ka filluar: rritja në fuqi e kombeve perëndimore, që e gjen bazën e saj në revolucionin teknik të fundit të Mesjetës, mbështet rritjen demografike europiane. Osmanët deri në atë moment kishin nga ana e tyre numrin dhe fuqinë e zjarrit, por këta faktorë themelorë tashmë kontestohen nga vendet e Perëndimit dhe, për më tepër, rezistenca e popujve europianë në Europën Qendrore dhe në brendësi të Ballkanit nuk ka ndërmend të pakësohet.

Padyshim, edhe pse regjistrohen konvertime të shumta në islam, popujt e bllokut indoeuropian dhe ugrofinik, në tërësinë e tyre, i rezistojnë islamizimit. Në shekullin e XVIII-të fuqia turke osmane futet në një cikël shpërbërjeje: një pjesë e territoreve të perandorisë bëhen pjesë e perandorive europiane (në Afrikën e Veriut dhe në Lindje të Mesme), një pjesë tjetër, në Europën Qendrore e Lindore, nis marshimin e saj në rrugën e vetëvendosjes kombëtare. Përplasja Europë – Turqi, me valencë të dyfishtë raciale dhe fetare, nxjerr në pah papërkulshmërinë e dy logjikave gjeopolitike europiane dhe turke.

Shumë kohë përpara ardhjes së islamit, identiteti europian ishte farkëtuar në rezistencën ndaj shtytjeve të Azisë turke. Në islam, turqit kanë qenë një prej motorëve antieuropianë më të fuqishëm, më shumë akoma se arabët, me shpejtësi të përfunduar nën zgjedhën turke. Simetrikisht, thelbi i strukturës së popujve të stepave dhe më pas të Perandorisë Osmane ka konsistuar gjithmonë në etjen e pushtimit të resurseve europiane (flori, gra dhe kullota të mira).

Gjeopolitika e shtetit modern turk (rezultat i shpërbërjes së shtetit perandorak osman) paraprakisht duhet të vlerësohet në raport me tri forca kryesore që ndërveprojnë në brendësi të tij, duke u ndeshur dhe duke u influencuar në mënyrë reciproke:

1) Panturkizmi apo panturanizmi (idea e bashkimit e të gjithë turqishtfolësve), laik dhe modernizues, popullor, historikisht antieuropian, por edhe antiarab, që shikon nga vëllezërit e racës turke të Azisë Qendrore (gjenetikisht edhe më të pastër se ata të Stambollit).

2) Panislamizmi (aspirata politiko – fetare për një kalifat islamik të bashkuar), i fortë sidomos në nivel popullore, tradicionalisht antieuropian dhe që shpërteh në vullnetin e pushtimit të Europës për t’u hakmarrë për Lepanton dhe Vjenën.

3) Oksidentalizmi elitar, trashëgimtar i sekteve ezoteriko – racionaliste siç janë “dunmeh”-ët. Fuqimisht laik, proamerikan dhe prosionist, i pranishëm pothuajse vetëm në nivele drejtimi dhe që mund ta drejtojë vendim vetëm duke menaxhuar shtytjet e ardhura nga korrentet popullore. Në përgjithësi futet në korrentin panturk.

Në aspektin e realitetit të popullsisë turqishtfolëse, bota turke peshon në realitet shumë më tepër se shteti turk. Demografikisht, nëqoftëse mblidhen turqishtfolësit e republikave të reja të pavarura të Azisë Qendrore me ato të Kaukazit (Azerbaixhan) dhe të Federatës Rusë, sigurohet më shumë se dyfishi i Turqisë bashkëkohore. Nën Perandorinë Osmane, panturkizmi dhe panislamizmi kanë ecur në thelb me të njëjtin hap në kuadrin e osmanizmit. Pas revolucionit të Turqve të Rinj në vitin 1908, ideja fetare ka kaluar në plan të dytë respektivisht panturkizmit.

Një prej linjave bashkëkohore të politikës së jashtme të Turqisë është kështu projektimi i saj dret Azisë Qendrore turqishtfolëse dhe forcimi i lidhjeve me vëllezërit e saj të “kolonizuar” nga rusët. Por në këtë përpjekje politike, aksioni i saj ndeshet me një aks të bashkuar Moskë – Erevan – Teheran, kështu jo vetëm tradicionalisht me Rusinë, por edhe me gjeopolitikën armene (aleanca armeno – ruse e gjen arsyen historike të saj në gjenocidin turk të armenëve) dhe iraniane (bota persiane ka futur në zonë elementët e qytetërimit urbanë për kalorësit nomadë turq).

Përtej Azisë Qendrore, më në lindje, Turqia nuk e ka harruar praninë historike të saj në fushat pjellore të Perandorisë së Hanëve. Në këtë mënyrë Turkestani kinez dhe Ksiniangu janë bërë objekt vëmendjesh të veçanta nga ana e Ankarasë: separatizmi i armatosur i turqishtfolësve ujgurë, përfiton lehtësime strategjike në territorin turk. Dhe është pikërisht në këtë kontekst gjeopolitik që Turqia, duke u mbështetur mbi rivendikimet e popullsive me etni turke që shtyhen drejt në brendësi të Rusisë dhe të Kinës, mund të aspirojë për një rol të ardhshëm të mundshëm prej fuqie rajonale euraziatike. Në një perspektivë të tillë integrimi i Turqisë në Bashkimin Europian përfaqëson sigurisht një mjet të destinuar që të favorizojë politikën e panturkizmit.

Solidariteti turk, sot i frenuar nga struktura e ngurtë e shtetit komb me frymëzim jakobin e trashëguar nga kemalizmi, mund të gjejë në kontekstin e së drejtës europiane stimulin për një energji të rinovuar. E drejta e pakicave, e kombinuar me ato të individit (të drejta të njeriut) të kundërvëna ndaj absolutizmit të shtetit, mund të bëhet (edhe pse në kontradiktë të fortë me problemet e brendshme të Ankarasë, të përfaqësuar nga populli kurd) një mjet të fuqishëm në shërbim të solidaritetit midis turqve të Turqisë nga njëra anë dhe turqve të Bashkimit Europian  (emigrantë në Francë dhe Gjermani), të Azisë Qendrore dhe të Federatës Ruse nga ana tjetër, me rezultatin e pashmangshëm dhe fatal të rritjes, kundër vetë interesave të Europës, tensioneve midis Brukselit dhe Moskës.

Nëqoftëse solidariteti truqishtfolës përfaqëson instrumentin e politikës euraziatike të saj, objektivi i vërtetë i politikës mesdhetare turke duket praktikisht se është shtrirja e sovranitetit dhe e popullimit. Një objektiv i parë i turqve është ai i arritjes së një tërheqjeje të sovranitetit grek në Egje, që mbështetet mbi posedimin e pothuajse të gjitha ishujve apo ishujve të vegjël të Cikladeve dhe të Sporadeve. Turqit i individualizojnë si një pengesë në qarkullimin e tyre midis Detit të Zi dhe Mesdheut.

Efektivisht Ankaraja do të marrë rolin e aktorit midis Detit Kaspik, Detit të Zi dhe Mesdheut. Një objektiv i dytë është kolonizimi i ngadaltë, me shpresën që herët a vonë ta absorbojë, i ishullit të Qipros, pikë strategjike e Mesdheut lindor, pse jo dhe trampolinë drejt botës arabe. Turqia kërkon kështu që të formojë, në periferinë e saj, hapësirën e një Turqie të madhe, nëpërmjet Rusisë, nëpërmjet emigracionit dhe shtrirjes së sovranitetit drejt Europës (pakica të Europës lindore, pushtim demografik i Qipros, Detit Egje).

Në brendësi, instrumenti i bashkimit identitar ka qenë politika e turqizmit të pakicave etnike. Identiteti kurd, që përfaqëson çerekun e popullsisë së Turqisë bashkëkohore, ka qenë objekti i kësaj politike. Një politikë që nga ana tjetër futet në të njëjtin drejtim të politikave të asimilimit etnik të konfederatave të mëdha tribale turko mongole të shekujve të kaluar, që absorbonin elementë etnikë ekzogjenë të ndryshëm (indoeuropianë, kinezë, arabë apo persianë).

Pavarësisht përpjekjeve represive të Ankarasë, turqizmi i kurdëve mbetet patjetër një dështim. Padyshim që identiteti kurd ka mundur të mbijetojë falë divergjencave dhe grindjeve midis shtetit turk, atyre arabë (Siri, Irak) dhe persian (Iran), prej të cilëve përfiton për të mbijetuar. Por nëse partia islamiste në pushtet në Turqi sot nuk ka frikë asgjë tjetër përveçse që një Turqi anëtare e Bashkimit Europian të mund të dobësohet nga çështja kurde, kjo ndodh pse Ankaraja, përveç kartës etnike, disponon një kartë të dytë të politikës së jashtme, kartën fetare.

Fatkeqësisht është një gabim i dyfishtë bindja sot mbizotëruese në Perëndim se ideja e turkofonisë është e orientuar më së pari drejt Kinës dhe se Turqia kemaliste, pikërisht pse laike, e ka  dënuar islamizmin në politikën e jashtme.

Gabimi i parë ka të bëjë me faktin se Turqia moderne nuk ka qenë kurrë një vend laik në kuptimin perëndimor të fjalës. Regjimi i saj është një nacionalizëm jakobin (absolutizëm i shtetit) dhe mysliman (islam, fe e nënshtruar ndaj shtetit, por gjithsesi fe shtetërore).

Ndërsa shteti republikan, sidomos në Francë, është ndërtuar në kontrast me katolicizmin dominues, duke u mbështetur në pakicat fetare (në atë kohë herreje dhe protestante, sot islamike), shteti kemalist është ndërtuar mbi parimin e uniformitetit etnik (turk) e fetar (islam) dhe kundër idesë së komunitetit fetar apo etnik (pikërisht kundër bazave të shtetit osman). Pasoja e dukshme ka qenë që numri i të krishterëve nuk ka pushuar së zvogëluari në Turqi duke filluar nga vitet Njëzet dhe se shkulja e tyre, për nga gjerësia e fenomenit, nuk ka asnjë analogji me erozionin e ngadaltë të vërejtur në komunitetet e krishtera në vendet arabe të Gjysmëhënës.

Gabimi i dytë lidhet me faktin që, edhe nëse një shtet rezulton formalisht laik, nuk është e thënë se politika e jashtme e tij duhet të jetë domosdoshmërisht laike. “Antiklerikalizmi nuk është nen për t’u eksportuar” pëlqente të përsëriste një politikan i majtë i fundit të Tetëqindës.

Në praktikë, Turqia pasosmane nuk ka reshtur kurrë së mbështeturi panislamizmin. Pikërisht në Turqi është krijuar ai klub mysliman që është OCI-ja (Organizata e Komuniteteve Islamike).

Turqia i konkurron Arabisë Saudite influencën e saj mbi lëvizjet sunite aktive në territoret e Federatës Rusë, në Kaukaz apo në Azinë Qendrore (për shembull Yzbekistan). Në konkurrencë me Riadin dhe në të njëjtën mënyrë si Teherani për shiitët, Turqia moderne është paraqitur gjithmonë si pol referues i islamit, duke u futur në vazhdueshmërinë e idesa kalifore osmane.

Praktikisht islamizmat turke, në ndryshim nga kemalistët tradicionalë, e kanë kuptuar më së miri se Turqia ka gjithçka për të fituar nga braktisja e armaturës së ngurtë e jakobinizmit shtetëror për të veshur, në Europë, veshjen më të lehtë të një panislamizmi të “ojnisur” me panturanizëm.

Në realitet hyrja në Bashkimin Europian nuk është për turqit një pikë mbërritjeje, por vetëm një mjet që mund të ofrojë avantazhe materiale dhe një prestigj të cilin asnjë popull mysliman nuk mund ta gëzojë. Nga një situatë e tillë atraktiviteti dhe autoriteti i saj do të rezultonte jashtëzakonisht i rritur, si përpara komuniteteve myslimane të Europës, ashtu dhe përballë atyre turke e afrikane, ashtu si dhe përpara popullsive turqishtfolëse dhe iranfolëse të Kaukazit e të Azisë Qendrore dhe të atyre të myslimanëve të Rusisë, fatin e të cilëve e kanë për zemër një pjesë e madhe e opinionit publik anadollian.

Shihet mirë në këtë rast sesi ideja fetare (islami) mund t’i bashkëngjitet idesë së turanizmit (turqizmit) për një martesë interesash në perspektivën turke midis otomanizmit dhe europeizmit, lidhje e mbështetur mbi një demografi të fortë (një popullsi më e madhe se ajo gjermane në periudhë afatshkurtër) dhe shumë e re, saktësisht e kundërta e situatës europiane.

Në gjithë këtë situatë asgjë nuk duket se e shpjegon apo e justifikon prirjen aktuale të Europës ndaj Turqisë (sigurisht jo historia konfliktuale e dy botëve) sikur të mos ekzistonte një forcë e jashtme e fuqishme që punon për ta deformuar projektin europian drejt një projekti euraziatik.

Për Shtetet e Bashkuara ndërtimi europian, qysh nga fillimi, duhet të futet në një projekt transatlantik, nga ana e tij motor i një botërorizimi ekonomik dhe ideologjik amerikan.

Aleanca me Turqinë është imponuar në epokën në të cilën Rusia sovjetike kërcënonte që të unifikonte nën pushtetin komunist të saj të gjithë Europën. Pas vitit 1990 ideja euroatlantike ka për kundërshtar kryesor Kinën dhe jo më Rusinë, fuqi emergjente që premton, brenda mesit të këtij shekulli, të bëhet një gjigant ekonomik dhe strategjik.

Për të ndërtuar këtë bllok transatlantik antikinez, Amerika ka nevojë për një bashkim euraziatik: guida e vërtetë e zgjerimeve europiane duket se është NATO dhe kështu që Turqia shfaqet në të gjitha aspektet një prej kështjellave të tij, ndërsa vendet e Kaukazit dhe të Azisë Qendrore gjenden në një fazë përgatitore të integrimit (Parteneritet për Paqen). Për shumë shekuj Azia turke, bota ruse dhe bota kineze janë përplasur. Tashmë Shtetet e Bashkuara të vënë europianë, turq dhe rusë nga ana e tyre përballë Kinës, duke luajtur rolin e arbitrit midis këtyre tri qytetërimeve, të burgosur në njëfarë mënyre të skemës transatlantike. Ky është edhe projekti i Izraelit, i cili në mënyrë që të mbijetojë dhe plotësojë ndërtimin e shtetit të tij, ka të gjithë interesin që të ketë prapa krahëve të arabëve një aleat të tillë si Turqia.

Përfundimisht, përballë Kinës, përballë arabëve dhe për të garantuar Izraelin e sidomos kundër një ujdie të mundshme ruso – europiane, si dhe për të asgjësuar mundësinë e një Europe fuqi e pavarur, bota turke në lindje, ashtu si dhe në perëndim, do të jetë nesër një prej nyjeve thelbësore të politikës amerikane në Eurazi.

Në analizë të fundit, shikimi në mbi më shumë se 3000 vjet histori të botëve europiane dhe turke tregon deri në çfarë pike bota turke ka qenë – dhe akoma është sot – një kundërshtare e qytetërimit europian. Në të kaluarën ekspansionizmi turk ka vënë në rrezik lirinë e popujve europianë, kurse sot projekti i integrimit të Turqisë në Bashkimin Europian duket se ka më shumë objektivin që të asgjësojë në lindje projektin e lindjes së një fuqie europiane.

 

Përgatiti

ARMIN TIRANA

LEAVE A REPLY