Asnjë paqe nëse Putini mbetet lider

Asnjë paqe nëse Putini mbetet lider

38
0
NDAJ

Yaroslav Hrytsak, Docent i Historisë në Universitetin e Leopoli, e hedh poshtë hipotezën e arritjes së një armëpushimi: «Moska do të përfitonte për të grumbulluar forcat dhe kthyer në sulm në rastin më të parë. Duhet ta kuptoni se kreu i Kremlinit është një kërcënim për të gjithë».

 

 

«Kjo luftë do të mund të përfundojë vetëm me fundin e regjimit të Vladimir Putinit. Nuk shikoj alternativa. Sikur të duhej të pranohej një kompromis, do të kishim një armëpsuhim të përkohshëm dhe pastaj gjithësesi Rusia do të kthehej të na sulmonte në tentativën për të realizuar projektin perandorak të saj, që shikon tek aneksimi i Ukrainës një etapë themelore». Yaroslav Hrytsak flet në telefon nga Varshava, ku po mban një seri konferencash. Docent i Historisë në Universitetin e Leopolit, 62 vjeçar, i ftuar shpesh të jap mësim në Columbia University dhe në Harvard, Hrytsak jeton një moment popullariteti të madh në vendin e tij me botimin një vit më parë të librit Duke tejkaluar të kaluarën: Historia globale e Ukrainës, që do të dalë në Itali midis marsit dhe prillit për botimet e Mulino.

 

Në Kiev thonë se libri juaj është ndër më të shiturit midis atyre që kanë të bëjnë me konfliktin: si e shpjegoni?

«Po, ka kaluar tashmë 30000 kopjet, kanë dalë 6 botime. Origjinali, i botuar 3 muaj përpara 24 shkurtit, tregon rrënjët e përplasjes me Rusinë e Putinit; botimi i fundit është i shtatorit, i azhurnuar me luftën. Tema qendrore është paradoksi i Ukrainës: një vend i pasur me rezerva natyrore dhe iniciativa biznesore, por i banuar nga njerëz të varfër. Për ta zgjidhur këtë problem duhet të mbajmë parasysh të kaluarën që peshon mbi të ardhmen, për të rigjetur korelacionin e ngushtë midis varfërisë dhe dhunës, që është rezultati i administrimit të keq. Çelësi për ta gjetur zgjidhjen është të kufizohet pushteti qendror, dhënia hapësirë iniciativave që vijnë nga poshtë».

 

Doni të thoni se presidenti aktual Volodymyr Zelensky është, përpara tij, Petro Poroshenko nuk janë plotësisht demokratë?

«Jo, janë të dy demokratikë, janë zgjedhur lirisht. Nëse zbaotjmë parimin sipas së cilit një demokraci nuk njihet apriori se kush do të zgjidhet, atëhere Ukraina e sotme është patjetër, megjithatë, nyja kryesore në vende si i yni, të dalë nga orbita sovjetike, është kudo si ta rishpërndajë pushtetin politik».

 

Si zgjidhet kjo dilemë e shteteve të pasur të banuar nga të varfër?

«U referohem teorive të ekonomistit të famshëm amerikan Douglass North, për të cilin thelbësisht deri tek Napoleoni dhuna dhe varfëria gëlonin kudo. Vetëm në dy shekujt e fundit disa vende kanë zbatuar reformat politike e nevojshme për të dalë nga kjo situatë. Ka pasur diktatura dhe konflikte që e kanë ndaluar dhe vonuar procesin, megjithatë më pas mekanizmi e reformave e ka rimarrë kursin e tij. E shohim në vendet balltike, Poloni Republikën Çeke, Sllovaki. Për sa i përket Ukrainës, më pëlqen të citoj vëzhgimet e ekonomistit dhe historianit peruan Hernando de Soto, i cili e krahasonte situatën tonë në vitet ’90 me atë të Shteteve të Bashkuara në fillimin e ‘900. De Soto studion reformat amerikane të asaj kohe për të demonstruar se dalja nga varfëria ndodh kur iniciativa private rezulton e garantuar nga një shtet që kufizon pushtetin e tij, por është më e lehtë ta thuash sesa ta bësh. Për shembull, në Itali keni arritur në qendër – veri, shumë më pak në jug. Ja, për të kuptuar disa vështirësi bashkëkohore ukrainase shpesh i referohem çështjes tuaj jugore: ilegaliteti kriminal ndërthuret me ndërhyrjen publike dhe paralizon zhvillimin. Lidhja vdekjeprurëse midis shtetit dhe kriminalitetit është mbizotëruese në Rusinë e Putinit».

 

Ngjashmëri midis Rusisë dhe Ukrainës?

«Për aspekte të caktuara, po: vijnë nga e njëjta histori. Ama për të tjera, jo. Për shembull, tek ne kisha ortodokse nuk është aspak unike dhe dominuese si në Rusi. Në Ukrainë mbizotëron pluralizmi fetar, Zelensky nuk mbështetet tek Patriarkati i Kievit: janë protestantët, myslimanët, katolikët, hebrenjtë, dy kishat ortodokse dhe bashkëekzistenca është relativisht paqësore. Ndarja midis shtetit dhe kishës mbetet vendimtare për t’ua kufizuar pushtetin».

 

Çfarë mendoni për kë mendon të nevojshme të ndalen ndihmat ushtarake për Ukrainën dhe kërkuar kompromisin me Putinin?

«Besoj se janë muhabete fëminore. Nuk është serioze, sikur të duhej të shtyhej Davidi të pranonte një kompromis me Goliathin. Putin i ka shpallur një luftë Ukrainës, por efektivisht kundër gjithë Perëndimit: ai është i bindur se po lufton NATO, por sidomos synon që ta asgjësojë vendin tonë, beson se Ukraina ka qenë një gabim historik. Për ta thënë thjesht: nëse Putini fiton, unë do të persekutohem, arrestohem, vritem. I konsideroj njerëz si ai armiqtë e mi historikë, synon të eliminojë elitat që i rezistojnë, si Stalini me oficerët polakë gjatë Luftës së Dytë Botërore. Ukrainasit e kuptojnë mirë këtë rrezik dhe europianët janë të ardhshmit, më pas do t’u takojë atyre».

 

Provoni të imagjinoni se amerikanët vendosin ta bllokojnë apo ta kufizojnë fuqimisht dërgimin e armëve dhe njëlloj veprojnë europianët. Imagjinoni më pas që Donald Trump, miku historik i Putin, fiton zgjedhjet e ardhshme. Imagjinoni pra që ofensiva ushtarake ruse rimerr forcë. Çfarë do të propozonit?

«Kam një mik në Izrael, një ish manjat rus shumë i afërt me Mikhail Khodorkovsky, që ka arritur t’i shpëtojë persekutimit të Putinit. Jemi takuar në Tel Aviv në qershor dhe më ka thënë: “E di barcaletën më të shkurtër në Moskë? E ardhmja e Rusisë”. Me pak fjalë, Putini mund t’i ketë ditët e numëruara. Shoh shumë të panjohura, nuk e dijmë se çfarë mund të bëjë Trump nëse do të zgjidhej, edhe pse nuk mendoj se do të vendosë një bllokim total në dërgimin e armëve. Nga ana tjetër, besoj se tani ne ukrianasit kemi një dritare mundësie që do të zgjasë deri vjeshtën e ardhshme apo në fillimet e 2024, kur në Shtetet e Bashkuara do të fillojë të diskutohet buxheti për vitin e ardhshëm».

 

Pra?

«Pra kemi një vit kohë. Është për t’u pyetur nëse Putini do të arrijë t’i mbijetojë këtij viti. Nuk jam i sigurtë. Besoj se sanksionet po funksionojnë dhe fitoret tona tona ushtarake e dobësojnë. Kjo është një luftë dhe duhet ta shikojmë sesi do të përfundojë. Mbështetja e aleatëve perëndimorë ka limite, por besoj edhe se një konflikt është një kohë shumë e gjatë».

 

Nuk mendoni se presidenti rus me shpatullat pas muri mund të përdorë bombën atomike?

«Është një skenar i mundshëm. Shumica e ekspertëve nuk e përjashton, por mendon se ka relativisht pak mundësi. Përgjigja perëndimore do të ishte aq shkatërrimtare sa të vinte në rrezik vetë jetën e Putinit. Unë besoj se po bllofon, nuk do të guxojë ta hedhë hapin dhe, edhe sikur ta bënte, nuk ka kuptim të diskutohej, do të ishte një zgjidhje zero».

 

Doni të thoni se frikësmi duhet të vlejë nga të dyja anët?

«Sigurisht. Frikësimi duhet të funksionojë për të dyja dhe gjithësesi mekanizmi nuk është në duart tona. I takon Putinit të vendosë. Nuk dijmë se ka gabuar gjithçka. Na ka quajtur racistë, ishte i sigurtë se me hyrjen e ushtarit të parë rus në kufijtë tanë ushtria ukrainase do të shkrihej si dëbora në diell. Për të vlen precedenti i Hitlerit në 1938: bërja e traktativave qe dështake, duhej ndaluar menjëherë».

 

Sikur Hitleri ta kishte pasur bombën atomike, në fund do ta përdorte. Nuk besoni?

«Jam dakord: edhe për këtë ne duhet të fitojmë sa më shpejt. Kjo është një luftë fërkimi, që zgjatet në kohë dhe duhet fituar me armët, pasi në përgjithësi këto dinamika luftarake përfundojnë me kolapsin e njërës prej palëve. Kush do të bjerë të parët: ne apo ata? Kjo ka të bëjë edhe me vullnetin e rezistencës së popujve».

 

Silvio Berlusconi flet për një zgjidhje në të cilën Ukraina merr rajonet e Khersonit dhe Zaporizhzhias, Putini mban Krimenë dhe në Donbas mbahet një referendum në praninë e mbikëqyrësve ndërkombëtarë. Çfarë mendoni?

«Nuk ka kuptim. Motiv përgjigja duke ftuar të shikohet nga historia e luftës së parë dhe të dytë çeçene. E para në periudhën 1994 – 1995 përfundoi me negociatat e paqes, por që qe e shkurtër, i dha kohë Moskës ta përgatiste më mirë agresionin e ri, që midis viteve 1999 dhe 2000 çoi në shkatërrimin e Groznit dhe në fitoren totale ruse. Duhet të kuptohet mentaliteti i Putinit. Thonë se nuk lexon shumë, por është një ekspert i xhudos: një art ku nuk dorëzohesh kurrë, vazhdohet deri në fund. Kush propozon formula të vagullta negociuese duhet të mbajë parasysh se deri në fund Putini mbetet për t’ju imponuar Perëndimit».

 

Përfundimi i luftës është i mundur vetëm me rënien e regjimit rus?

«Jo të regjimit rus, të regjimit të Putinit: është e rëndësishme diferenca. Nga Moska del se po rritet pakënaqësia, edhe burokratët e lartë janë të lodhur nga lufta, por janë edhe të terrorizuar prej tij. Ne punojmë në këtë drejtim: kolapsin e pushtetit të Putinit».

 

Po në vend të një lideri më të moderuar se Putini të shkonte në pushtet një më fanatik dhe më militarist se ai?

«Të panjohurat janë të shumta. Megjithatë, kur flas për rënien e regjimit kam ndërmend edhe për nevojën e heqjes së të gjithë atyre që e mbështesin këtë luftë agresioni».

 

Po sikur Perëndimi mos t’ju dërgonte më armë, Putini do të mbetej në shalë.

«Kjo është një prej skenareve të shumta të mundshëm. Pa ndihmat që na vijnë nga aleatët perëndimorë ukrainasit do të mundeshin. E vetme Ukraina nuk mund t’i rezistojë Rusisë, që është shumë më e madhe, më e populluar, më e armatosur, e pajisur me resurse ekonomike shumë më të mëdha. Për herë të parë po na mbështesni: faktikisht, pas fundit të Luftës së Parë Botërore qemë në mëshrin e rusëve dhe në përfundim të së Dytës akuzat kundër rezistencës tonë se kishte bashkëpunuar me nazistët kundër sovjetikëve na lanë krejtësisht të izoluar. Pra, mbetet i mundshë  skenari i një humbjeje ukrainase, por në luftë, nëse i besin asaj për të cilën lufton, vazhdon të luftosh dhe të impenjohesh për të fituar, duke kujtuar se këtu në lojë nuk është vetëm e ardhmja e vendit tim, por e demokracive europiane. Demokraci që gjithësesi nuk funksionojnë më si dikur».

 

Çfarë doni të thoni?

«Se nevojitet një krizë më e madhe për ta tronditur Europën. Nuk më duket në lartësinë e sfidave që i vijnë nga Rusia».

 

Por sa liderë europianë janë të gatshëm të deklarojnë se e duan largimin e Putinit sipas jush?

«Duhet kuptuar se regjimi i Putinit është një kërcënim për botën anembanë. Mos më keqkupto: ukrainasit janë të vetëdijshëm për rëndësinë e ndihmës dhe mbështetjen perëndimore dhe i janë pafundësisht mirënjohës. Thënë këtë, të gjitha sondazhet konfirmojnë se shumica dërrmuese e popullsisë tonë mbetet fuqimisht e vendosur të luftojë për ta fituar luftën dhe kush midis miqve europianë kërkon fillimin e negociatave i lutem të mbajë parasysh atë që mendojnë ukrainasit dhe çmimin që janë të gatshlm të paguajnë për lirinë tonë dhe tuajën. Nuk mund të ketë asnjë zgjidhje të çështjes ukrainase pa pjesëmarrjen e plotë të ukrainasve».

 

Nuk besoni se kjo fushatë në Ukrainë kundër gjuhës dhe kulturës ruse është e ekzagjeruar?

«Duhet kuptuar në kontekstin e saj. Kur e ke shtëpinë e shkatërruar nga raketat ruse, familjarët e tu të vrarë, lirinë tënde të kërcënuar… nganjëherë bën hapa që nga jashtë duken ekstreme. Unë nuk besoj se mund të asgjësohet kultura apo gjuha ruse. Unë vetë e dua letërsinë ruse, e dua Dostoevskij, është pjesë e leximeve të mia rinore. Ama e kuptoj që edhe Dostoevskij ka aspekte toksike: na helmon me obsesionin e tij për unicitetin rus dhe misionin qytetërues të Rusisë në botë. Sidomos në këtë fazë, duhet të jemi të vetëdijshëm për rrezikshmërinë e mbrujtur në këto mesazhe. Rënia e regjimit të Putinit do të hapte edhe mundësinë për rusët që t’i rishikonin këtë aspekte denigruese dhe të sëmura të historisë dhe kulturës së tyre. gjithësesi, intelektualt tanë janë ekspertë të mëdhenj të kulturës ruse, e kanë pësuar për dekada: ajo që duhet bërë është të rivitalizohet, t’i jepet hapësirë edhe kulturës autoktone ukrainase. I yni është një vend komplëeks, përmbledh tradita të ndryshme: polake, gjermane, kozake, tartare, hungareze, rumune, hebraike… meritojnë të gjitha të dëgjohen».

(nga La Lettura)

 

Përgatiti

ARMIN TIRANA

LEAVE A REPLY