Arkeo – Gabo i intervistuar nga Enzo Biagi

Arkeo – Gabo i intervistuar nga Enzo Biagi

412
0
NDAJ

“E majta? Promovimi i vetëm njerëzor i mundshëm”

“Luftoj me penë dhe e identifikoj veten me revolucionin kubanez”

“Miqësia ime me Fidel Castro? Bazohet tek letërsia. Lider Maximo është një lexues i jashtëzakonshëm”

Një vit përpara fitimit të Çmimit Nobel, Gabriel Garcia Marquez rrëfen për Enzo Biagi fëmijërinë, raportin me vendin e tij, mërgimin e tij në Meksikë dhe politikën: “një lojë shahu me realitetin” – “Nëse ka një virtyt që u mungon të gjitha të majtave, ai është realizmi. Por unë besoj se të jesh poet që këtë ndjesi e ka…”.

 

 

 

Márquez, çfarë është politika?

Është loja e shahut e realitetit.

 

Për çfarë ka nevojë Kolumbia?

Për një mbret të mirë, bujar, të drejtë, demokratik, të dashur. Në Bogotà banon borgjezia jonë më e kulturuar dhe më inteligjente: është e aftë për shpikje të pabesueshme boll që të ruajë komandën. Kolombia po përjeton krizën që shoqëron kalimin nga një situatë feudale në një kapitalizëm të hapur që shpërndan. Gjithçka që ndodh shoqërohet nga një korrupsion që nuk i qëndron prapa as atij meksikan, tepër i njohur, por të paktën ata kanë se çfarë humbasin, ka pasuri. Kurse në Kolombi po varfërohen akoma më shumë të varfrit. Fatkeqësisht kjo nuk është në traditën e vendit.

 

Midis lufte civile dhe grushte shteti, në çfarë pike është procesi industrial?

Procesi industrial është ndaluar, ndërsa është zhvilluar një ekonomi marxhinale, e bazuar mbi sasinë e jashtëzakonshme të parasë që futet me trafikun e drogës. Biagi, jam krenar edhe për këtë aktivitet: mos u skandalizo. Populli është një popull që e gjen gjithmonë një mënyrë për të mos vdekur. Sigurisht, qeveria ka vendosur diçka: ka ngarkuar forcat e armatosura që ta frenojnë trafikun, por është vetëm fasadë, ata që janë brenda pallatit janë blerë nga trafikantët e mëdhenj. Jemi prodhuesit e parë të drogës dhe njerëz që u kushtohen këtyre punëve nuk kanë probleme, pavarësisht ligjeve, kanë njerëzit e tyre në vende që kanë peshë.

 

Paratë e drogës janë të pista, si pastrohen?

Për të pastruar fitimet, trafikantët e shumicës fillimisht i janë kushtuar ndërtimit, pastaj kanë kaluar tek fabrikat. Kemi arritur në këtë: të shpëtojë kush të mundet. Me këtë që ndodh, ekziston rreziku i shpërbërjes sociale. Kush nuk ia del të mbijetojë, rrëmben thikën dhe lëshohet nëpër rrugë. Kjo ndodh në të gjitha nivelet e shtetit. Edhe mua më është dashur që ta shtyj duke shkruar romane, duke bërë gazetarin, duke besuar tek revolucioni, përndryshe do të duhej të përshtatesha. Sa njerëz janë të detyruar që ta bëjnë për të mos vdekur.

 

Çfarë mendoni për Presidentin e Kolombisë Julio Cesar Turbay Ayala?

Nuk duhet të harrojmë se në të kaluarën ka qenë ministër i një qeverie ushtarake. Me mënyrën e tij, ka luftuar për demokracinë. Kur në 1978 ka fituar zgjedhjet, programi i tij bazohej mbi tri parime: prodhim, siguri dhe punësim. Me të është rritur guerilja, janë rritur kidnapimet e njerëzve dhe trafiku i drogës. Jashtë nga Kolombia dhe nga Amerika Latine është një president mjaft i kritikuar. Sot pasanikët e rinj, pas një dekade intrigash të pista, kërkojnë që të bëhen zotërinj të nderuar. Në të gjitha familjet është një i përfshirë me drogën, me kokën. Kanë peshkuar edhe një kushëri të Presidentit Turbay Ayala. Ai jo: është një politikan i pastër, por i mbështetur nga të tjerë që nuk janë. Ama, rrezik nëqoftëse do të lëvizte në naivitet të plotë, sepse nuk do të ishte i shantazhueshëm. Gjithsesi, unë preferoj një demokraci jo të përsosur në vend të një grushti shteti ushtarak. Sikur të ndodhte, do të vihesha nga ana e Turbay. Por jo të legjitimohet ky sistem, do të thotë të mos favorizosh një rebelim të gjeneralëve.

 

Pse keni vendosur të shkoni të jetoni në Meksikë?

Nuk jam larguar pse ekzistonte ndonjë rrezik i vërtetë për mua, por për të dhënë një sinjal. Ata kanë ushtrinë, unë penën. Duhej të bëja një gjest spektakolar që të kuptonin se ka diçka që nuk duhet dhe nuk mund të preket. Kur jam larguar ekzistonte një kërcënim konkret i grushtit të shtetit të radhës, si sot, dëshpërimi ishte i tillë sa që kushdo që premton parajsën që nuk ekziston tërheq pas vetes masën. Do të mjaftonte që të kishte një lider populist, por një i tillë në Kolombi nuk ekziston, as nga e majta, as nga e djathta. Sikur të ishte i majtë mund edhe të ishte një zgjedhje e mirë, por e majta nuk ekziston. Ekziston partia komuniste më sovjetike e globit, me shumë merita, heroike. Ka duruar shumë sakrifica, por i bindet gjithmonë Moskës. Janë si priftërinjtë.

 

Çfarë është e majta?

Promovimi i vetëm njerëzor i mundshëm.

 

Po e djathta?

Gjithçka e kundërt.

 

Ju jeni akuzuar se jeni bashkëpunëtor i lëvizjes guerrile.

Më akuzojnë për bashkëpunim me lëvizjen guerrile sepse ajo është stërvitur në Kubë: dihet raporti im me Fidelin dhe e mbroj veprën e tij, pasi është gjithsesi një mundësi për Amerikën Latine në një optikë lufte dhe është një gjë që ata të Bogotàsë nuk mund ta pranojnë. Nuk jam frymëzues i rebelëve. Nuk mund të marr përsipër rrezikun që të më plasin në burg dhe për disa kohë të mos dihet asgjë rreth meje. Për këtë arsye i kam kërkuar mbrojtje qeverisë së Meksikës dhe i kam hipur avionit më të parë.

 

Thotë José Arcadio Buendìa i “100 vjet vetmi”, pararendësi i familjes dhe themeluesi i Macondo: “Nuk e kemi akoma një të vdekur. Nuk je nga asgjëkundi deri kur nuk e ke një të vdekur nën tokë”. Ju peshon shumë ky vendim?

Shumë. Në Kolombi, përveç të dashurve të mi, kam lënë edhe përvojat që peshojnë, kujtimet, frymëzimin tim, të kaluarën time. Të miat kanë qëndruar atje.

 

Çfarë do të thotë të jesh larg?

Më mungon pothuajse gjithçka. Nëse mund të kthehem, e filloj nga e para. Tani shkruaj kujtimet e mia, pothuajse të gjithë e bëjnë kur nuk kujtojnë më asgjë. Jam i kthjellët. Më duhet të nxitoj.

 

Vetmia e Buendìa-ve, përfaqëson tënden, atë prej mërgimtari?

Largësia më çon tek nostalgjia. Aureliano me bishtin e derrit është Buendìa i vetëm që në 100 vjet ka lindur prej dashurisë. Sekreti i vetmisë së tyre është mungesa e dashurisë.

 

Çfarë është për ju vetmia?

Është e kundërta e solidaritetit.

 

Dashuroni ndonjëherë?

Të gjitha ditët, të gjithë jetën, por një herë të vetme në jetën time.

 

Në një intervistë keni thënë se familja Buendìa përfaqëson një version të historisë së Amerikës Latine. Është kështu?

Po, e mendoj vërtet. Historia e Amerikës Latine është një tërësi popujsh që kanë kryer përpjekje imponuese të shoqëruar nga drama të mëdha, e gjitha kjo është e destinuar të neglizhohet, e marrë me vete nga harresa. Tek “100 vjet vetmi”, Koloneli Aureliano Buendìa është i vetmi që pas shumë vitesh e pranon si të vërtetë masakrën e punëtorëve të kompanisë së bananeve.

 

Çfarë ju ka shtyrë të shkruani “100 vjet vetmi”?

Biagi, më parë ju kam thënë se unë luftoj me penë: kam ndjerë vullnetin për të hedhur në letërsi përvojat që më kishin goditur gjatë fëmijërisë. Kam dashur ta kthej poetikisht botën e fëmijërisë time. Macondo ngjan shumë me fshatin e nxehtë Aracataca ku kam lindur.

 

Si përkufizoni veten si shkrimtar?

Nëqoftëse nuk e kam një imazh të pastër kristal në mendjen time, nuk arrij ta shkruaj një tregim, kështu që ndjehem një realist i pastër. Kujtesa më jep pothuajse të gjithë materialin për tregimin. Mua imagjinata më shërben për të pasuruar kujtesën, për të plazmuar tregimin. Nuk ekziston as edhe një rresht i vetëm në librat e mi që të mos jetë një kapje me realitetin. Momentet e lumturisë së madhe në jetë i kam pasur duke shkruar.

 

Ju keni thënë se i detyroheni shumë një autori amerikan, William Faulkner, të cilin edhe unë e dua shumë, që jeni bërë shkrimtar.

Kur e kam lexuar për herë të parë, kam vendosur se do të bëhesha shkrimtar. Nga Faulkner kam mësuar mënyrën sesi të manipuloj materialin që më vjen akoma pa formë nga kujtesa.

 

Ju keni treguar se gjyshja juaj ka qenë shumë e rëndësishme për teknikën që përdorni në librat tuaja.

Nga ime gjyshe kam mësuar stilin për të përdorur në rrëfim. Ishte shumë e zonja në bërjen të vërteta të gjërave fantastike që tregonte, e bënte në mënyrë mjaft serioze sikur të ishte tamam realiteti: ishte shumë bindëse. Unë mendoj se një shkrimtar mund të rrëfejë gjithçka që do boll që të jetë në gjendje ta bindë lexuesin. Për ta bërë, duhet të shkruajë sikur po tregohet e vërteta.

 

Çfarë ju lidh me Fidel Castro?

Ajo që më impresionon më shumë është butësia e tij. Harrojeni për një çast politikën. Miqësia jonë bazohet pothuajse ekskluzivisht mbi faktin që gjëja e vetme për të cilën flas me të është letërsia. Është një lexues i jashtëzakonshëm. Kuba është një realitet: e identifikoj veten me revolucionin kubanez. Është e pashpjegueshme kjo intransigjencë ndaj Kubës.

 

Sapo keni mbaruar një libër të ri: “Kronikë e një vdekjeje të paralajmëruar”.

Siç e kam thënë, ngjarja është e vërtetë, fakti ka ndodhur 30 vite më parë: vrasja e tmerrshme e një djali që studionte me mua. Një krim nderi. Një ngjarje dramatike që mund të përmblidhet në tri rreshta.

 

Ta provojmë?

Në rregull. Një burrë martohet, në mbrëmje zbulon se e shoqja nuk është e virgjër dhe e kthen tek familja. Nëna e të kthyerës thërret dy djemtë që e pyesin të motrën: Kush ka qenë? Ajo thotë një emër, ata nuk duan, por duhet ta vrasin dhe i luten Zotit që të ndodhë ndonjë gjë, që t’ju mundësojë të mos e kryejnë vrasjen. Është ora 3 e mëngjesit, në një katund shumë të vogël dhe janë në pijetore, pikërisht përpara banesës së dashnorit. Presin që të dalë për ta qëruar. Tregojnë thikat. Të gjithë e dinë se çfarë ka për të ndodhur. Kështu ndonjë në Romë për Jul Çezarin. Të gjithë flisnin, por ai nuk e dinte. Njëri vendos të informojë viktimën e paditur me një letër, ia fut poshtë derës, por ai i kalon sipër dhe nuk e sheh. Kur e shohin, mendojnë: Është e pamundur që të mos e kuptojë atë që e kërcënon. Ai del, pasi duhet të presë peshkopin, por avullorja kalon dhe nuk ndalon. Nga larg, kleriku përshëndet. Është një citim që do të jetë një homazh ndaj shkrimtarit Henry Graham Greene. I zhgënjyer, djaloshi kthehet mbrapsht dhe fati i tij realizohet.

 

Kjo histori do të përfaqësojë një simbol.

Jo, kjo ndërthurje nuk është një simbol, por, siç themi ne jugamerikanët: “Është kurva jetë”. Biagi, mos më bëj pyetje lidhur me këtë sepse ndoshta nuk e di përgjigjen. Thelloj atë që ka mbetur e pashlyeshme në kujtesë. Magazinoj shumë imazhe, por nuk mbaj kurrë shënime, e lë kohën që të rrjedhë, shumë prej këtyre zbehen, mbesin vetëm ato të rëndësishme, kur rishfaqen do të thotë se duhet t’i lë të dalin. Ky është momenti në të cilin filloj të punoj. Protagonisti i faktit ishte djali i pagëzuar i nënës time dhe ata që e kanë qëruar dy njerëz të zot, të paaftë që t’i bënin ndonjë të keqe kujtdo, por ishte pothuajse e pamundur t’i shpëtoje paragjykimit. Kur i kam thënë nënës time se doja ta flakja tej përmbledhjen e kësaj aventure të dëshpëruar, që edhe më përket, më është lutur: “Mos e bëj deri kur do të jetë gjallë kumbara ime”. Shoku im ishte goditur me thikë përpara portës, pasi nëna e tij i frikësohej një skandali, nuk donte që të ndodhte në dhomat e saj apo në kopsht dhe kishte urdhëruar që të mbylleshin portat: është çmendur.

 

Është e vërtetë se ky libër duhej të dilte vetëm pas rënies së Pinochet?

Po, është e vërtetë, kisha premtuar të mos e botoja deri kur Pinochet të mos kishte rënë, por nëse ka një virtyt që u mungon të gjitha të majtave, ai është realizmi. Por unë besoj se jam një poet që këtë ndjesi e ka. Është e qartë se Pinochet akoma duhet të bjerë, por akoma nuk e di se kur, kështu që kam vendosur ta botoj. Unë ndryshoj, Pinochet jo. Unë jetoj, ai jo.

 

Jeni fetar?

Jam supersticioz.

 

Çfarë mund të bëjmë për Kolombinë?

Ju europianët besoni në lidhjen e fakteve, kurse ne tek paparashikueshmëria. Mund të na doni fort, por kjo do të ishte tashmë shumë.

(Intervistë e Enzo Biagi me Gabriel Garcia Marquez e ribotuar nga “Il Fatto Quotidiano”)

 

Përgatiti

ARMIN TIRANA

LEAVE A REPLY