Historia e vërtetë e tolerances fetarë të Amerikës

Historia e vërtetë e tolerances fetarë të Amerikës

329
0
NDAJ

Gravurë që paraqet trazirat e Philadelphia të vitit 1844

 

Ideja se Shtetet e Bashkuara kanë qenë gjithmonë një bastion i lirisë fetare është komode dhe tejet në kundërshtim me të dhënat historike

 

I ndeshur me kundërshtinë që rrethon një qendër islamike të planifikuar për një vend afër Ground Zero të qytetit të New York nga muaji gusht, Presidenti Obama deklaroi: “Kjo është Amerika dhe angazhimi ynë ndaj lirisë fetare duhet të jetë i patundur. Parimi që njerëzit e të gjitha besimeve janë të mirëpritur në këtë vend dhe se nuk do të trajtohen ndryshe nga qeveritë e tyre është thelbësore për atë që jemi”. Duke vepruar kështu, ai i bëri homazh një vizioni që politikanët dhe predikuesit e kanë lëvduar për më shumë se dy shekuj: që Amerika historikisht ka qenë një vend tolerance fetare. kjo qe një ndjenjë të cilën George Washington e shprehu menjëherë pasi bëri betimin vetëm pak blloqe larg nga Ground Zero.

Por a është kështu?

Në versionin e historisë që shumica prej nesh mësuan në shkollë, pelegrinët erdhën në Amerikë në bordin e anijes Mayflower në kërkim të lirisë fetare në vitin 1620. Për të njëjtën arsye, puritanët pasuan menjëherë. Qysh kur këta disidentë mbërritën në “qytetin mbi një kodër” të ndritshëm, siç e quante Guvernatori i tij John Winthrop, miliona njerëz nga e gjithë bota kanë bërë të njëjtën gjë, duke ardhur në një Amerikë ku ata gjenin një përzierje racash mikpritëse në të cilën secili ishte i lirë që të praktikonte besimin e saj apo të tij.

Problem është se kjo narrativë e respektuar është një mit amerikan. Historia e vërtetë e besimit fetar në të kaluarën e Amerikës është një përrallë shumë shpesh e pakëndshme, shpesh e trazuar dhe ndonjëherë e përgjakshme që shumica e librave akademikë dhe tekste gjimnazesh ose e fshehin ose e lënë menjanë. Dhe shumë nga diskutimi i kohëve të fundit rreth idealit të lirisë fetare të Amerikës e ka mbështetur këtë tablo komode.

Qysh nga ardhja më e hershme e europianëve në brigjet e Amerikës, feja ka qenë shpesh një shkop gome, e përdorur për të diskriminuar, shtypur dhe bile edhe vrarë të huajin, “heretikun” dhe “qafirin”, përfshi autoktonët e “pafe” tashmë këtu. Për më tepër, ndërsa është e vërtetë se shumica dërrmuese e amerikanët të brezit të fillimit qenë kristianë, betejat betejat vendimtare midis sekteve të ndryshme protestante dhe, në mënyrë më eksplozive, ato midis protestantëve dhe katolikëve, paraqisnin një kontradiktë të pashmangshme ndaj nocionit gjerësisht të pranuar që Amerika është “vend kristian”.

Fillimisht, një histori e vogël e injoruar: takimi fillestar midis europianëve në Shtetet e Bashkuara të ardhshme u bë me establishmentin e një kolonie hugenote (protestantë francezë) në vitin 1564 në Fort Caroline (afër Jacksonville të sotëm në Florida). Më shumë se një gjysëm shekulli përpara Mayflower të niste lundrimin, pelegrinët francezë kishin ardhur në Amerikë në kërkim të lirisë fetare. Spanjollët kishin ide të tjera. Në vitin 1565, ata krijuan një bazë mbështetëse në St. Augustine dhe proceduan në zhdukjen e kolonisë Fort Caroline. Pedro Menéndez de Avilés, komandanti spanjoll, i shkroi Mbretit spanjoll Filipi i II-të se “i kishte varur të gjithë ata që kishte gjetur [në Fort Caroline] sepse … po përhapnin doktrinën e urryer luterane në këto provinca”. Kur qindra të mbijetuar të një flote të mbytur franceze u shfaq në plazhet e Florida, ata kaluan në shpatë, në krah të një lumi që spanjollët e quanin Matanzas (“kasaphana”). Me fjalë të tjera, takimi i parë midis kristianëve europianë në Amerikë përfundoi në një gjakderdhje. Ardhja aq shumë e publicizuar e pelegrinëve dhe e puritanëve në New England në fillimet e 1600-ës qe në të vërtetë një kundërpërgjigje ndaj persekutimit që këta disidentë fetarë kishin përjetuar në Angli, por etërit puritanë të Massachusetts Bay Colony nuk e lejonin tolerancën e e pikëpamjeve fetare të kundërta. “Qyteti mbi një kodrinë” i tyre qe një teokraci që nuk toleronte asnjë disidencë, fetare ose politike. Disidentët më të famshëm brenda komunitetit puritan, Roger Williams dhe Anne Hutchinson, u ndaluan si pasojë e mosmarrëveshjeve rreth teologjisë dhe politikës. Nga ditët më të hershme të Bostonit puritan, katolikët (“papistë”) u anatemuan dhe u ndaluan nga kolonitë, sëbashku me jopuritanë të tjerë. Katër kuejkërs u varën në Boston midis viteve 1659 e 1661 për rikthim kokëfortë në qytet për të mbrojtur besimet e tyre. Gjatë epokës koloniale, antipatia anglo – amerikane ndaj katolikëve – sidomos katolikëve francezë dhe spanjollë – u thellua dhe shpesh u pasqyrua në predikimet e klerikëve të tillë të famshëm si Cotton Mather dhe në statutet që i diskriminonin katolikët në fushën e pronësisë dhe të votimit. Ndjenjat antikatolike kontribuan bile edhe në gjendjen revolucionare në Amerikë pasi Mbreti Xhorxhi i III-të u zgjatu një degë ulliri katolikëve francezë në Kanada me Quebec Act e vitit 1774, që e pranonte fenë e tyre. Kur George Washington e dërgoi Benedict Arnold në një mision për të fituar mbështetjen e kanadezëve francezë për revolucionin amerikan në vitin 1775, ai e paralajmëroi Arnold që të mos e linte fenë e tyre që të mos e humbiste besimin fetar. “Maturia, politika dhe një shpirt kristian i vërtetë”, këshillonte Uashingtoni, “do të na bënte të shikonim me dhembshuri ndaj gabimeve të tyre, pa i ofenduar ata”. (Pasi Arnold e tradhëtoi kauzën amerikane, ai publikisht e përmendi aleancën e Amerikës me katolikët francezë si një prej arsyeve se pse ai po vepronte kështu). Në një Amerikë të sapobërë e të pavarur, ekzistonte një xhungël e çmendur ligjesh shtetërore lidhur me fenë. Në shtetin Massachusetts, vetëm kristianët lejoheshin që të mbanin poste publike dhe katolikët lejoheshin ta bënin një gjë të tillë vetëm pasi të hiqnin dorë nga autoriteti papnor. Në vitin 1777, kushtetuta e shtetit New York State i ndaloi katolikët nga postet publike (dhe do të vazhdonte ta mbante këtë qëndrim deri në vitin 1806). Në shtetin Maryland katolikët kishin të drejta civile të plota, kurse hebrenjtë jo. Shteti Delaware kërkonte një betim që afirmonte besimin tek Trinia. Mjaft shtete, përfshi Massachusetts dhe South Carolina, kishin kisha zyrtare të mbështetura nga shteti. Si Guvernator i shtetit Virginia, në vitin 1779, Thomas Jefferson draftoi një ligj që garantonte barazi ligjore për qytetarët e të gjitha feve – përfshi dhe ata me asnjë fe – në shtet. Qe rreth kësaj kohe që Jefferson shkroi në mënyrë të shkëlqyer: “Mua nuk më bën asnjë dëm fqinji im që thotë se janë 20 apo asnjë Zot. As nuk e prek xhepin tim, as nuk e thyen këmbën timë”. Por plani i Jefferson nuk avancoi – derikur Patrick (“Më jep lirinë time apo vdekjen time”) Henry e paraqiti ligjin në vitin 1784, duke bërë thirrje për mbështetje shtetërore për “mësuesit e fesë kristiane”. Presidenti i ardhshëm James Madison rezistoi. Në një ese të argumentuar me kujdestë titulluar “Memorial and Remonstrance Against Religious Assessments”, babai i ardhshëm i kushtetutës ekspozoi në mënyrë elokuente arsyet se pse shteti nuk kishte asnjë punë në mbështetjen e arsimit kristian. I nënshkruar nga rreth 2000 banorë të Virxhinias, argumenti i Madison u bë një pjesë themelore e filozofisë politike amerikane, një mbështetje e fortë e shtetit shekullar që “do të ishte familjare për studentët e historisë amerikane sa Deklarata e Pavarësisë dhe Kushtetuta”, siç ka shkruar Susan Jacoby tek Freethinkers, historia e shkëlqyer e shekullarizmit amerikan e saj.

Midis 15 pikave të Madison qe deklarata e tij se “feja e çdo njeriu duhet t’i lihet bindjes dhe ndërgjegjes së secilit për ta ushtruar siç ato mund të diktojnë. E drejta është në natyrën e saj një e drejtë e pamohueshme”. Madison nënvizoi gjithashtu se çdo besimtar i çdo feje duhet të kuptojë: se mbështetja qeveritare e një feje ishte, në thelb, një kërcënim për fenë. “Kush e bën këtë”, shkruan ai, “nuk e shikon se e njëjti autoritet që mund të përcaktojë kristianizmin, në përjashtim të të gjitha feve të tjera, mund të përcaktojë me të njëjtën lehtësi çdo sekt të veçantë të kristianëve, në përjashtim të të gjitha sekteve të tjera?”. Madison po shkruante nga kujtesa e tij për klerikët baptistë që po arrestoheshin në vendlindjen e tij Virginia. Si kristian, Madison nënvizoi gjithashtu se kristianizmi ishte përhapur përpara persekutimit nga fuqitë botërore, jo me ndihmën e tyre. Kristianizmi, theksonte ai, “e refuzon një varësi ndaj fuqive të kësaj bote… pasi është e njohur që kjo fe ekzistoi dhe lulëzoi, jo vetëm pa mbështetjen e ligjeve njerëzore, por edhe pavarësisht çdo kundërshtimi nga to”. Ta pranoje idenë e Amerikës si një strehë për protestuesin apo rebelin, Madison argumentonte gjithashtu se propozimi i Henry qe “një largim nga kjo politikë bujare, që u ofronte strehim të persekutuarve dhe të shtypurve të çdo vendi dhe feje, premtonte një shkëlqim për vendin tonë”. Pas një debati të gjatë, projektligji i Patrick Henry u hodh poshtë, me kundërshtarët që i mundnin mbështetësit e tij 12 me 1. Në vend të tij, ligjvënësit e shtetit zgjodhën planin e Jefferson për ndarjen e kishës dhe shtetit. Në vitin 1786, Virginia Act for Establishing Religious Freedom, i modifikuar disi nga drafti fillestar i Jefferson, u bë ligj. Akti është një prej tre arritjeve që Jefferson mori me vete në varr, sëbashku me shkrimin e Deklaratës dhe themelimin e University of Virginia. (Ai e fshiu presidencën e Shteteve të Bashkuara). Pasi projektligji u miratua, Jefferson shkroi me krenari se ligji “nënkuptonte që të përfshinte, brenda mantelit mbrojtës të tij, hebreun, paganin, kristianin dhe muhamedanin, hindunë dhe të pabesin e çdo emërtimi”. Madison donte që pikëpamja e Jefferson të bëhej ligji i tokës kur shkoi në Konventën Kushtetuese në Philadelphia në vitin 1787. Dhe siç u hartua në Philadelphia atë vit, kushtetuta deklaronte qartë në nenin e 6-të të saj se zyrtarët e zgjedhur dhe të emëruar federalë “duhet të lidhet nga betimi apo pohimi se mbështet këtë kushtetutë, por asnjë testim fetar nuk duhet të kërkohet ndonjëherë si kualifikim për ndonjë post publik në Shtetet e Bashkuara”. Ky pasazh – sëbashku me faktet që kushtetuta nuk e përmend Zotin apo ndonjë zot tjetër (përveçse për një “year of our Lord” proforma) dhe pikërisht ky amendament i parë e ndalon Kongresin nga miratimi i ligjeve që do të shkelnin ushtrimin e lirë të fesë – testim për vendosmërinë e themeluesve se Amerika do të jetë një republikë shekullare. Njerëzit që morën pjesë në revolucion mund ta kenë falenderuar Hyjninë dhe ndjekur regullisht kishën ose jo, por ata bënë gjithashtu një luftë kundër një vendi kreu i shtetit të të cilit qe dhe kreu i kishës. Duke e ditur mirë historinë e luftës ffetare që çoi në popullimin e Amerikës, ata i kuptuan në mënyrë të qartë rreziqet e këtij sistemi dhe të konfliktit sektar.

Qe njohja e kësaj të kaluare ndarëse nga ana e themeluesve – veçanërisht Washington, Jefferson, Adams dhe Madison – ajo që e siguroi Amerikën si republikë shekullare. Si President, Washington shkruante në vitin 1790: “Të gjithë zotërojnë njëlloj liri ndërgjegjeje dhe imunitet qytetarie. … Për fat qeveria e Shteteve të Bashkuara, që nuk i jep asnjë sanksion intolerancës, persekutimit asnjë asistencë, kërkon vetëm që ata të cilët jetojnë nën mbrojtjen e saj duhet ta shquajnë veten si qytetarë të mirë”. Ai po ju adresonte anëtarëve të sinagogës më të vjetër të Amerikës, Touro Synagogue në Newport të shtetit Rhode Island (ku letra e tij lexohet me zë të lartë çdo gusht). Në mbyllje të saj, ai u shkruante në mënyrë specifike hebrenjve një shprehje e cila gjithashtu u aplikohet edhe myslimanëve: “Le të vazhdojnë fëmijët e grigjës së Abrahamit, që banojnë në këtë tokë, të meritojnë dhe shijojnë vullnetin e mirë të banorëve të tjerë, ndërsa çdo njeri do të ulet i sigurtë nën vreshtën apo fikun e tij dhe nuk do të ketë asnjeri që do ta mund ta frikësonte atë”. Përsa i përket Adams dhe Jefferson, ata do të ishin fuqimisht kundër për politikë, por në çështjen e lirisë fetare qenë të bashkuar. “Në të 70-at e tyre”, shkrua Jacoby, “me një miqësi që u kish mbijetuar konflikteve serioze politike, Adams dhe Jefferson mund të shikonin prapa me kënaqësi në atë çka të dy e konsideronin si arritjen më të madhe: rolin e tyre në vendosjen e një qeverie shekullare legjilatorëve të së cilës nuk do t’u kërkohej apo lejohej kurrë që të sundonin mbi ligjshmërinë e pikëpamjeve teologjike”. Vonë në jetën e tij, James Madison shkroi një letër ku i përmblidhte pikëpamjet e tij: “Dhe nuk kam asnjë dyshim se çdo shembull i ri do të dalë me sukses, ashtu siç ka bërë ai i vjetri, në të treguarin se feja dhe qeveria do të ekzistojnë të dyja në pastërtinë më të madhe, sa më pak të jenë të përziera sëbashku”. Ndërsa disa prej liderëve të hershëm të Amerikës qenë modelë tolerance të mirë, qëndrimet amerikane qenë të ngadalshme në ndryshim. Antikatolicizmi i së kaluarës kalviniste të Amerikës gjeti një zë të ri në shekullin e XIX-të. Besimi gjerësisht i pranuar dhe predikuar nga disa prej klerikëve më të shquar në Amerikë qe që katolikët, nëqoftëse lejoheshin, do ta kthenin atë drejt Papës. Helmi antikatolik qe pjesë e ditës shkollore tipike amerikane, sëbashku me leximet e Biblës. Në shtetit Massachusetts një manastir, rastësisht afër vendit të Bunker Hill Monument – u dogj i tëri në vitin 1834 nga një turmë antikatolike e nxitur nga raportimet se vajza të reja po abuzoheshin në shkollën e manastirit. Në shtetin Philadelphia, City of Brotherly Love, ndjenjë antikatolike, bashkuar me gjjendjen shpirtërore antiemigrante të vendit, ushqeu Bible Riots e vitit 1844, në të cilën shtëpi u dogjën, dy kisha katolike u shkatërruan dhe të paktën 20 njerëz u vranë. Pothuajse në të njëjtën kohë, Joseph Smith themeloi një fe të re amerikane dhe menjëherë u ndesh me zemërimin e mazhorancës mbizotëruese protestante. Në vitin 1832 një turmë e rrahën dhe e masakruan, duke shënuar fillimin e një beteje të gjatë midis kristianëve të Amerikës kristiane dhe mormonizmit të Smith. Në tetor të vitit 1838, pas një serie konfliktesh rreth trojeve dhe tensioneve fetare, Guvernatori i shtetit Missouri, Lilburn Boggs, urdhëroi që të gjithë mormonët të përziheshin nga shteti i ti. Tri ditë më pas, trupa të çrregullta masakruan 17 anëtarë kishe, përfshi edhe fëmijë, në vendbanimin mormon të Haun’s Mill. Në vitin 1844 një turmë vrau Joseph Smith dhe vëllain e tij Hyrum teksa ndodheshin të burgosur në Carthage të shtetit Illinois. Asnjeri nuk u dënua ndonjëherë për krimin. Edhe në vitin 1960, kandidati presidencial katolik John F. Kennedy u ndje i detyruar që të mbante një fjalim të madh ku deklaronte se besnikëria e tij ishte ndaj Amerikës, jo Papës. (Dhe jo më herët se në fushatën primare republikane e vitit 2008, kandidati mormon Mitt Romney u ndje i detyruar që të adresonte dyshimet të drejtuara akoma ndaj Church of Jesus Christ of Latter-day Saints). Sigurisht, antisemitizmi i Amerikës u praktikua për dekada të tëra si institucionalisht, ashtu dhe socialisht. Me kërcënimin e madh të komunizmit “pa Zot” që profilohej në vitet Pesëdhjetë, frika e ateizmit e vendit arriti gjithashtu maja të reja.

Amerika, ashtu siç e perceptonte Madison vendin në vitin 1785, mund të jetë akoma “një strehë për të persekutuarit dhe të shtypurit e çdo vendi dhe feje”, por njohja që mosmarrëveshje të thella fetare kanë qenë pjesë e ADN-s sociale të Amerikës është një hap i shëndetshëm dhe i domosdoshëm. Kur e pranojmë këtë të kaluar të errët, ndoshta vendi do të kthehet në atë “shkëlqim të premtuar” për të cilën shkruante aq bukur Madison.

(Kenneth C. Davis, përveç librave të tjerë, është edhe autor i librave Don’t Know Much About History dhe A Nation Rising)

 

Përgatiti

ARMIN TIRANA

LEAVE A REPLY