Taxhikistani: Shteti në kufi

Taxhikistani: Shteti në kufi

32
0
NDAJ

Kur në prillin e 2020 është njoftuar se autoritetet gjermane kishin arrestuar 4 shtetas taxhikë që po projektonin një sulm ndaj një baze ushtarake në Gjermani, shumë kanë pyetur: «Nga vijnë këta njerëz? Çfarë vendi është ky? Është ndoshta ndonjë vatër e radhës e terrorizmit islami?». Pyetjes së cilës do të kërkojmë t’i japim një përgjigje është sa vijon: «Çfarë vendi është ky, që duke u ndodhur në zemër të Azisë Qendrore, bën të flitet për të në Perëndim sidomos për sulme të markës islamike?». Kjo pyetje është legjitime, edhe në dritën e vrasjes së ndodhur në korrikun e 2018 e turistëve të ardhur nga Shtetet e Bashkuara, Zvicra dhe Hollanda që ka shkaktuar një bujë të madhe. Deri në një vend si Polonia, ku më së paku do të ishte pritur të gjendeshin aktivitete terroriste të markës islamike, në majin e 2020 janë arrestuar disa shtetas taxhikë që po kërkonin të krijonin një rrjet terrorist.

Megjithatë Taxhikistani, në vend relativisht i vogël, i zhytur në malet e Pamirit (që do të thotë «çatia e botës»), trashëgimtar i një kulture mijëravjeçare, meriton vëmendjen tonë dhe jo vetëm për shkak të një grupi ekstremistësh. Është e vërtetë se ai është i shënuar nga kontradikta: nga njëra anë ndodhen pushteti autoritar i Presidentit dhe i familjes së tij, dhe lëvizja islamiste, e bërë klandestine, që u ofron të gjithë atyre që janë të pakënaqur nga situata aktuale mundësitë më të mira për t’u aktivizuar, por edhe për t’i motivuar fetarisht; nga ana ejtetër, një vend ku është guxuar të bëhet eksperimenti – fatkeqësisht i dështuar – për të integruar një parti islamiste në procesin politik laik, për ta ripërcaktuar lëvizjen politike islamiste jo vetëm në nivel politik, por edhe atë teologjik, dhe pajtuar vlerat e fesë islame me një shoqëri demokratike dhe pluraliste. Ky eksperiment vazhdon, nga momenti që shumë lëvizje të tjera në botën islamike po kërkojnë të veprojnë njëlloj. Taxhikistani është edhe vendi ku pjesa më e madhe e popullsisë beson në një shoqëri të hapur e tolerante, sidomos ndaj feve të tjera, falë edhe arsimit laik që ka qenë në epokën sovjetike. Por është edhe një shembull i mëtejshëm i një vendi mysliman, që si shumë të tjerë, jeton dilemën e zgjedhjes midis islamizmit dhe një diktature shekullare.

 

Historia e vendit

Taxhikët janë një popull kulturalisht shumë i lashtë dhe i qëndrueshëm (në ndryshim nga popujt fqinj turq, që erdhën më pas si nomadë). Duke mbajtur parasysh faktin që islami është një fe metropolitane, edhe pse nga shumë, gabimisht, asociohet me nomadët, ndërsa në traditën e lashtë islamike nomade barazohej me një pagan, nuk habitesh që ai luan një rol të rëndësishëm në Taxhikistan. Bile duhet kujtuar se shteti i parë islamik i pavarur i kulturës iraniane ka lindur pikërisht në këtë territor. Taxhikët janë pasuesit e tribùve indo – iraniane, që gjatë rrugës së tyre nga jugu i Vollgës drejt Indisë dhe akoma sot, në marrëdhëniet midis Indisë e Taxhikistaniit, vërehen ngjashmëri kulturore, gjuhësore e etnike, janë vendosur në luginat pjellore në veri të Hindu Kushit, ku gjatë shekujve kanë ndërtuar një qytetërim të lulëzuaar. Dinastia e parë iraniane pas pushtimit arab – ajo e Samanidëve (875 – 999) – e përqafoi fenë e re me entuziazëm, por njëkohësisht mbështeti rilindjen e kulturës iraniane (tani vetëm nën shenjën e islamit). Një dinasti e tillë pati një rol vendimtar në afirmimin e popullit taxhik (të paktën në perceptimin dhe në imazhin që taxhikët kanë sot për veten e tyre). Dy karakteristikat kryesore – islami sunit dhe kultura persiane – janë ende sot dy shtyllat themelore e identitetit taxhik.

Ky identitet është shfaqur si rezultat i shkrirjes së influencave të qytetërimit arian, helen, iranian dhe islamik. Eedhe pse pas rënies së Samanidëve në vitin 999 taxhikët nuk e kishin më një shtet të tyrin, megjithatë ruajtën deri në fillimet e shekullit të XX vetëdijen se i përkisnin një qytetërimi specifik dhe se kishin një identitet të tyrin, të dalluar nga ai i ppopujve të tjerë. Nga gjysma e dytë e shekullit të XIX zona e Taxhikistanit aktual ka qenë pjesë e Perandorisë Ruse. Vetëm pas ardhjes së bolshevikëve në pushtet u krijuan ssërish strukturat shtetërore dhe në vitin 1929 u krijua Republika Taxhike si pjesë e Bashkimit Sovjetik.

 

Zhvillimi në epokën sovjetike

Bashkë me vetëdijen e identitetit të tyre dhe të kulturës ariane, feja islamike ishte dhe mbetet në qendër të vizionit të botës për shumë taxhikë, edhe pse vitet e shekullarizmit ateist kanë influencuar pjesën më të madhe të tyre dhe nuk mund të identifikohet automatikisht një taxhik me një mysliman (fuqimisht) të devotshëm. Shteti sovjetik nuk ka arritur kurrë ta shtyjë fenë islamike ashtu siç ka bërë me kristianizmin. Deri në vitet ’30 e shekullit të kaluar, të huajt që vizitonin Taxhikistanin mund të vërenin sesi islamikët e praktikonin fenë e tyre në një formë relativisht të lirë. Në vitet ’70 e ‘80, në vend është zhvilluar një lloj simbioze midis shtetit shekullar dhe islamit, e karakterizuar nga 2 elementë kryesorë: sjellja publike, konform me ideologjinë komuniste, dhe praktikimi i lirë i fesë në hapësirat private. Komunizmi ishte ideologji shtetërore, ndërsa islami konsiderohej si një burim moraliteti dhe spiritualiteti, por jo si bazë për një sistem administrativ shtetëror.

Edhe pse vitet ’60 e ’70, si për të gjithë Bashkimin Sovvjetik, përfaqësuan edhe për Taxhikistanin një periudhë begatie dhe stabiliteti relativ, megjithatë në to u shfaqën probleme që rezistojnë akoma sot. Në vitet ’70 e ’80 të rinj të ndryshëm myslimanë ju kundërvunë në mënyrë radikale rendit politik e social dhe u organizuan në një lëvizje politike (harakat). Kërkonin që islami të riintegrohej në jetën publike dhe në debatin kombëtar. Bazoheshin mbi ideologjinë e vëllazërisë myslimane (ihvan al-muslimin) dhe studionin veprat e Hasan al-Banna, Mawdudi e Muhammad Qutb. Qysh nga fillimet e viteve ’80, edhe islamistë të huaj nisën të përhapnin mësimet ëahabite në zonat tashmë të islamizuara të vendit (sidomos në jug), dhe kur, në mesin e viteve ’80, shteti hyri në krizë, këto «investime» u shpërblyen. Një sondazh i kryer më 1985 evidentoi se 55.6% e komunistëve taxhikë e konsideronte veten mysliman të vërtetë. Por do të ishte e gabuar të mendohej se lëvizja islamiste në politikë ishte alternativa e vetme ndaj ideologjisë mbizotëruese. Faktikisht, sidomos gjatë periudhës së perestrojkës u shfaqën edhe grupeve që nuk donin as komunizmin, as islamizmin. Më 1989 u themeluar organizata civile «Rastokhez», me qëllimin e promovimit të vlerave kombëtare e kulturore. Ajo zgjodhi si moto të saj një maksimë të zoroastrizmit: «Mendime fisnike fjalë fisnike, veprime fisnike».

Megjithëse objektivat e përgjithshëm e opozitës dhe të kësaj organizate qenë të njëjta – «demokratizimi» i vendit, në kuptimin e cedimit të pushtetit strukturave lokale – të dy grupet qenë fuqimisht të ndara lidhur mee çështjen e rolit të islamit dhe deri midis elitave iintelektuale ndarja midis «islamofobëve» dhe «islamofilëve» ishte shumë e thellë. Konkurrenca midis elitave rajonale në Taxhikistan (sidomos midis veriut e jugut) për pushtetin dhe për shpërndarjen e resurseve që i jepeshin çoi në një mëri reciproke midis këtyre dy grupeve, që një vit pas shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik dhe shpalljes pasuese të pavarësisë së vendit u shpalos në një luftë civile të përgjakshme.

 

Lufta civile

Shkaqet imediate e një lufte të tillë qenë kriza ekonomike dhe, sapo e thamë, shpërbërja e Bashkimit Sovjetik. Ato çuan në ezaurimin e ndihmave financiare për Taxhikistanin dhe shkaktuan një papunësi rinore masive. Kriza ekonomike i verifikua në të gjitha ish republikat e Bashkimit Sovjetike, por jo në të gjitha pati një luftë civile. Ajo që e bëntë Taxhikistanin një rast kaq special ishte përçarja e thellë midis grupeve të ndryshme të popullsisë, që manifestohet në qëndrimin e marrë ndaj islamit: klanet veriore qenë nga ana e qeverisë shekullare (që vinte nga strukturat e pushtetit sovjetik), ndërsa popullsia e zonave jugore dhe më pak të industrializuara (që ishte ndjerë e dizavantazhuar qysh në epokën sovjetike) zgjidhte islamin politik si ideologjinë e saj.

Kur duke filluar nga pranvera e 1992 dhuna u intensifikua, edhe klanet e jugut e braktisën retorikën e tyre demokratike dhe mbështetën hapur krijimin e shtetit islamik sipas modelit dhe Iranit dhe Afganistanit të talibanëve. Për rezultatin e luftës qe vendimtar fakti që të gjitha forcat joslamike arritën të bashkohen dhe që në tetorin e 1992 formuan «Frontin Popullor» («Popular Front», PR). Në këtë lëvizje, roli kryesor u luajt nga ata që vinin sidomos nga Provinca Kulyab e që më pas do të merrnin pushtetin. Fitorja e koalicionit antiislamik, të paktën në fazën e parë, duke qenë që në vijim opozita arriti ta konsolidojë pozicionin e vet ushtarak dhe të ripushtojë shumë zona malore të jugut çoi në një eksod masiv të popullsisë, sidomos drejt Afganistanit fqinj. Përvoja që 700000 refugjatët patën në këtë vend qe një element vendimtar në procesin e paqes dhe në zhvillimin e ardhshëm të Taxhikistanit. Mbështetësit ee opozitës e përjetuan në kurrizin e tyre se ku mund të çonte lufta civile dhe dominimi i islamistëve. Pas kësaj përvoje qenë të gatshëm ta pranonin qeverinë shekulllara, e kontrolluar nga klanet armike, nëse do të ishte në gjendje që të garantonte një nivel të mjaftueshëm sigurie dhe begatie.

Shumë shpejt nisi proceedi i rikthimit në atdhe i pjesës më të madhe i të ikurve, por jo i të gjithëve. Mijëra burra u rekrutuan dhe u stërvitën nga grupet islamiste në Afganistan. Ata adoptuan tatika guerrilase në luftën kundër qeverisë taxhike dhe, kur talibanët morën pushtetin në Afganistan, i mbështetën. Kjo përçarje midis shumicës së shoqërisë, e orientuar ndaj konsensusit dhe ndaj largimit të fesë nga qendra e aktivitetit politik, dhe grupet islamiste, që e kundërshtonin me dhumë (ndoshta edhe për të krijuar një rend shtetëror islamik), përbën akoma sot një karakteristikë të Taxhikistanit. Procesi i paqes u favorizua nga fakti që as qeveria, as opozita nuk qenë në gjendje ta kontrollonin të gjithë vendin dhe aq asnjëra prej tyre nuk qe e gatshme ta ndante (te gjitha forcat dëshironin një Taxhikistan të bashkuar). Veç kësaj, në vend nuk ekzistonin kontradikta të pakapërcyeshme, si për shembull një armiqësi historikisht e rrënjosur midis grupeve të ndryshme etnike: faktikisht të gjithë klanet synonin vetëm në një pjesëmarrje pakashumë të barabartë në pushtet dhe në pasuri.

 

Zhvillim pas luftës civile

Pas marrëveshjes së paqes, Partia e Rilindjes Islamike (IRP) kërkoi që të integrohej në procesin politik, por edhe të pajtonte islamin e vlerat e tij me demokracinë moderne. Në rast suksesi, do të kishte qenë një shembull për të gjithë botën islamike. Ideatori i një projekti të tillë qe studiuesi dhe politikani Muhiddin Kabiri, i cili theksonte se një islam liberal e jo i dhunshëm ishte i pajtueshëm me demokracinë dhe e konsideronte IRP një ekuivalente islamike të partive socialiste kristiane në Europë. Ai shkruante: «Disa mendojnë se për IRP terma si “demokraci” dhe “pluralizëm” janë vetën një koperturë dhe që përdoren nga partia si propagandë. Kjo nuk është e vërtetë. Në ndryshim nga Hizb ut-Tahrir (një lëvizje islamiste radikale, që megjithëse e themeluar në Jeruzalemin Lindor, është tani fuqimisht e pranishme në Yzbekistan e në Taxhikistan), IRP është e bindur se e ardhmja e Taxhikistanit duhet të projektohet demoratikisht. Është e vërtetë se marrëveshja midis islamit dhe demokracisë ka nevojë për një refleksion teologjik dhe kjo detyrë u takon studiuesve, edhe pse Hizb ut-Tahrir e bën duke kërkuar të demonstrojë të kundërtën. Një mënyrë për ta realizuar këtë projekt politik do të ishte krijimi i një lëvizjeje të gjerë demokratike islamike».

Natyrisht, nuk mund të themi me siguri se çfarë do të kishte bërë kjo parti po të kishte ardhur në pushtet, por ajo ka hequr dorë nga formimi i një Shteti Islamik si objektiv të sajin, në favor të pjesëmarrjes në proces politik të një shoqërie shekullare. Kështu ka humbur mbështetjen e shumë prej mbështetësve të saj radikalë, që më pas janë agreguar, politikisht e ideologjikisht, me islamizmin radikal e Hizb ut-Tahrir. Me idetë e tij Kabiri ka mundur të afirmohet në Partinë e Rilindjes Islamike, së cilës i është bërë kryetar më 2006. Kur qeveria më 2016 ka mohuar njohjen ligjore e një partie të tillë, ka dështuar tentativa për të integruar një forcë fillimisht islamiste në një proces më të gjerë politik dhe, mbi të gjitha, ta justifikojjë teologjikisht. Kjo ka çuar në një përçarje edhe më të thellë midis shumicës së popullsisë, që kërkon stabilitetin e përfaqësuar nga Presidenti, dhe islamistëve radikalë, që synojnë përmbysjen e rendit të krijuar dhe ndërtimin e Shtetit Islamik.

Pas luftës civile dhe marrëveshjes së paqes, jeta politike e sociale e vendit është karakterizuar nga dëshira e paqes me çdo kusht. Ja pse mbështetja ndaj opozitës (përfshi islamistët) ishte në rënie konstante dhe pranimi – jo mbështetja – e pushtetit të Presidentit, që bëhej gjithnjë e më shumë diktatoral dhe i korruptuar, ka qenë kaq e madhe. Zgjedhja e Presidentit Emomali Rahmon, që u ngjit në pushtet me njëherë pas fitores ushtarake ndaj opozitës islamiste më 1992, u pa në fillim si një zgjidhje e përkohshme (Presidenti ishte me origjinë të varfër dhe vinte nga një klan i Kulyab që deri më atëhere kishte pasur pushtet politik të pakët) dhe thjesht ju detyrua faktit që në atë moment shumë politikanë të spikatur e kishin shmangur marrjen e një përgjegjësie të tillë. Shumë prej tyre kishin frikë të shkonin në kryeqytetin Dushanbe në veri të vendit, pasi konsiderohej shumë e rrezikshme. Rahmon jo vetëm kishte shkuar në Dushanbe, por ka shkuar shumë herë edhe në Afganistan, për të negociuar me përfaqësuesit e opozitës dhe u ka mbijetuar edhe shumë atentateve.

Ndërsa çështjet ushtarake qenë në duart e komandantëve të ushtrisë, ai përfitoi kompetenca personash që kishin qenë në pushtet në epokën sovjetike, midis të cilëve disa funksionarë të Paartisë Komuniste, për të rindërtuar administratën civile. Në vijim ato u hoqën në favor të anëtarëve të familjes së zgjeruar të vetë Presidentit. Në fillim Rahmon ka gëzuar popullaritet të madh në radhët e popullsisë, si figurë paqëtuese. Më pas, një popullaritet i tillë është transformuar në indiferencë e pranim të një regjimi të korruptuar si e keqja më e vogël krahasuar më luftën civile. Progresivisht popullsia ka humbur interesin për jetën politike. Kjo është pasqyruar edhe në qëndrimin ndaj partive politike në përgjithësi: kështu, ndërsa në 1999 vetëm 9% e popullsisë dyshonte në besueshmërinë e tyre, në 2003 ata qqë dyshonin ishin 19%. Atëhere pushteti ishte i përqëndruar tek familja e Presidentit. Sistemi politik i vendit bazohej mbi besnikërinë dhe mbi struktura të ngjashme me një klan. Në këtë mënyrë, Presidenti mundi ta konsolidojë pushtetin e tij dhe atë të  familjes së tij me politikën divide et impera.

Por  ndryshimi i vërtetë ka ndodhur vetëm në 2015. Pas zgjedhjeve të marsit të atij viti, IRP ka humbur 2 vendet e fundit të saj në parlament. Kështu, jo vetëm termat e marrëveshjes së paqes përfundimisht janë shkelur, por është larguar nga pushteti edhe struktura e fundit ligjore e opozitës islamiste. Në vjeshtën e atij viti është arrritur në një përleshje me armë midis policisë dhe mbështetësve të ish Zëvendësministrit të Mbrojtjes Abduhalim Nazarzoda. IRP është akuzuar se ka marrë pjesë dhe se ka dashur të përgatisë një grusht shteti. Për pasojë, është ndaluar dhe është konsideruar si organizatë terroriste. Pasi ka hequr qafe edhe këtë opozitë të fortë të fundit, në majin e 2016 Rahmon është shpallur «lider i kombit» përjetë, ndërsa zyrtarisht do të duhej ta përfundonte mandatin e tij si president më 2020.

 

Probleme të hapura në Taxhikistan

Taxhikistani mbetet një prej vendeve më të varfëra të ish Bashkimit Sovjetik (sipas Bankës Botërore, 47% e popullsisë jeton nën pragun e varfërisë). Më shumë se 1 milion taxhikë punojnë jashtë vendit, sidomos në Rusi, dhe të ardhurat e tyre, të maturuara në vende të huaja dhe të dërguara në vend, përbëjnë gjysmën e PBB së Taxhikistanit. Paaftësia e qeverisë për t’i ofruar perspektiva të rinjve – 110000  e tyre dalin çdo vit në tregun e punës – ashtu si edhe ppakënaqësia për sistemin politik mund t’i shtyjnë të rinjtë në radikalizimin fetar (gjë që tashmë po ndodh). Edhe pse taxhikët janë me të drejtë krenarë për traditën e tyre, varfëria që ka pasuar pavarësinë është arësyeja e nostalgjisë së përhapur për Bashkimin Sovjetik. «Nëse disa republika të ish Bashkimit Sovjetik kanë përfituar nga pavarësia e tyre, ne kemi humbur gjithçka»: kjo është një ide e pranuar nga shumë taxhikë. Njëkohësisht, ato pasqyrojnë gjithnjë e më shumë mbi trashëgiminë e tyre, një pjesë domethënë se e së cilës është e fesë islame.

Por do ishte e vështirë të kuptohej situata në një vend mysliman, si Taxhikistani, derikur do të injorohen tensioni dhe lufta ekzistuese brenda islamit midis interpretimeve tradicionaliste dhe atyre të reformatorëve. Shkolla tradicionale hanafite nënvizon tolerancën jo vetëm ndaj dokeve e zakoneve të popullit, por edhe ndaj karakterit shekullar të shtetit. Qeveria Rahmon e kompromenton autoritetin e tij duke kontrolluar rigorizisht institucionet fetare dhe duke kërkuar që t’i integrojë në sistemin shtetëror, duke minuar kështu edhe parimin e ndarjes së fesë nga shteti. Kjo favorizon hyrjen në vend të interpretimeve radikale të islamit, që nënvizojnë universalizmi dhe uniformitetin e një feje të tillë (duke synuar që t’i eliminojë edhe të gjitha «devijimet» lokale), por edhe një interpretim jashtëzakonisht armiqësor të Kuranit ndaj besimtarëve të besimeve të tjera. Njëkohësisht, tensionet – sociale, fetare dhe politike – vazhdojnë që të rriten. Megjithatë, duket se shumica e popullsisë, ngjajshëm me sa ndodh në Rusi, është aq e lodhur nga të gjitha ttronditjet politike të përjetuara dhe është bërë në këtë aspekt apatike, sa që qeveria nuk ka asgjë për t’ju frikësuar në të ardhmen e afërt.

(nga La Civilita Cattolica)

 

Përgatiti

ARMIN TIRANA

LEAVE A REPLY