Rainer Forst: «Jam me Kantin: të drejtat e njeriut nuk janë imperializëm...

Rainer Forst: «Jam me Kantin: të drejtat e njeriut nuk janë imperializëm i Perëndimit»

251
0
NDAJ
Frankfurt am Main | 25.10.2017 Prof. Dr. Rainer Forst, Uni Frankfurt (zu Interview Franziska Schubert) photo © peter-juelich.com

Intervistë me Rainer Forst

Më poshtë po botojmë një intervistë të së përjavshmes gjermane Die Zeit me Rainer Forst, filozof politik në Universitetin Goethe të Frankfurtit. Për shumë vite ka qenë bashkëpunëtor i ngushtë i Jürgen Habermas.

 

 

«Zoti Frost, besoj se mund t’u konsideroj patjetër një filozof kantian. Është e vështirë të jesh kantian në ditët tona?»

«Aspak. Filozofia e Kantit pret akoma që dikush të mund ta kalojë. Ajo mundëson të shikohen njerëzit në dy perspektiva të ndryshme: si qeniet që praktikisht jemi dhe si ata që ata që gjithsesi mund dhe duhet të orientohen në parimet e arsyes kritike. Është në këtë tension që lëviz filozofia e Kantit.»

 

«Me shumë vende të zhytur në dhunë e në terror, si mund të quhemi ende kantianë?»

«Kanti nuk ka menduar kurrë për iluminizmin si për një ndriçim të papërmbajtshëm, i destinuar që të flakë tej të kaluarën dhe të krijojë republikën botërore e ëndërrave tona. E dinte mjaft mirë se tek njeriu gjejmë si pritjen ndaj dhunës, ashtu edhe tiparin e arsyes. Ama theksonte se jemi të detyruar të adoptojmë një perspektivë morale dhe t’i rezistojmë pulsionit agresiv. Kurrë nuk do të mund të çlirohemi nga kjo “thikë pas shpine” e përfaqësuar nga imperativi kategorik».

 

Afganistan, Iran, Libi: të gjitha këto ndërhyrje ushtarake kanë dështuar. Mos janë ndoshta humbje për universalizmin moral?

«Nuk besoj aspak. Gabim të mendosh se të gjitha ndërhyrjet ushtarake të Perëndimit legjitimohen nga filozofia kantiane. Në fakt është e vërtetë e kundërta: dy parimet e kësaj filozofie, e drejta njerëzore e vetëqeverisja republikane, nuk mund të imponohen nga jashtë me forcë. Kanti ishte kundër këtyre formave të futjes. As universalizmi moral i tij nuk i legjitimon ndërhyrjet e drejpërdrejta politike. Në të vërtetë, do të ishte një lloj qarku i shkurtër teorike. Pikërisht ai që, për aspekte të kundërta, është mbështetur si nga kush propozon ndërhyrjen e menjëhershme, ashtu dhe nga kush mohon universalizmin e të drejtave të njeriut».

 

Të drejta njeriu, dinjitet njerëzor. Duken si parime absolutisht perëndimore.

«Thuhet shpesh, por mëkat që është e gabuar. Është historikisht false të mendohet se ideja e dinjitetit njerëzor rrjedh nga tradita e kristianizmit perëndimor. Qenë në fakt “heretikët” ata që luftuan për një moral të tipit shekullar. Është pastaj edhe budallallëk të flitet për kulturat (për shembull Perëndim, islam) sikur të ishin sisteme të mbyllura dhe monolitike. Në të gjitha shoqëritë ne gjejmë kritikën si një lojë gjuhësore themelore. Për shembull, kush mund të mbështesë se sistemi indian i kastave nuk është përbuzur kurrë nga asnjë indian (apo nga asnjë indiane) dhe se kritika ndaj tij është dashur të presë ardhjen e perëndimorëve? E çfarë thuash për ata murgjër budistë që në Birmani kanë luftuar kundër diktaturës ushtarake? Ndoshta duhet t’i shikojmë si një kolonë e pestë e Perëndimit, e dëshiruar vetëm që të kolonizohet nga konsumizmi ynë? Ndoshta që “pranverat arabe” nuk qenë një fenomen i brendshëm i vendeve islamike apo duam të besojmë se “islamik” është vetëm “Shteti Islamist” i terroristëve? Në këtë rrugë do të arrihej vetëm të adhurohej vetvetja dhe të hidhej poshtë dimensioni autentikisht politik i atyre opozitarëve. Është false të mendohet se gjuha e kritikës është një monopol i Perëndimit».

 

Domethënë nuk po mbrojmë vlera perëndimore?

«Duke luftuar kundër terrorizmit të IS-it nuk po mbrojmë aspak vlera perëndimore. Po mbrojmë të njëjtat parime drejtësie për të cilat po luftohet kudo mbi tokë. Të drejtat e njeriut u përkasin të gjithëve, duke filluar nga ata që luftojnë kundër terrorit dhe shtypjes. Kanti kishte një shqisë të gjashtë për luftërat sociale dhe pa menjëherë tek revolucioni francez një shenjë të kohërave. E kishte kuptuar atë që ishte në valle: krijimi më së fundi i të drejte të pavarur nga arbitri. Edhe pse më pas modeli i tij i shoqërisë kishte ende difekte, për shembull për sa i përket barazisë gjinore midis burrit dhe gruas».

 

Ndoshta do të mund të thonim se normat kantiane janë një fe e Perëndimit, të themi një sistem besimesh, një lloj feje.

«Kur “kritika e arsyes” shtyhet deri në këtë pikë, atëhere bëhet një pjesë e problemit sesa një mjet për ta zgjidhur. Duhet pasur e qartë se në çfarë rrëshqitet: një relativizëm pa pika mbështetjeje. Jo se mua nuk më pëlqen “kritika e arsyes”: vetëm se në shtytjen përpara nuk duhet të flakim tej instrumentat e saj. Çfarë gjëje tjetër mund të përdorim në vend të tyre? Dita në të cilën do të shikonim tek arsyeja një sistem besimesh – një sistem feje si të tjerat – atëhere nesër, në orën e Biologjisë,  mund të vinin përkrah Darwin edhe doktrinën e kreacionizmit. Kurse të pasnesërmen, për shembull, ta konsiderojmë shtypjen e njeriut në rajone të caktuara të botës thjesht si një “moral ndryshe”. E gjitha kjo është absurde. Nëqoftëse heqim dorë nga ideja se arsyeja është një tipar i urdhëruar nga lart dhe i paanshëm, e aftë që të dallojë midis së drejtës e të padrejtës, atëhere jemi të humbur».

 

Një bajraktar taliban do t’ju përgjigjej: të drejtat e njeriut janë në realitet imperializëm i Perëndimit.

«Kush kritikon imperializmin pa reshtur së praktikuari në shtëpinë e vet kundërshton vetveten dhe falsifikon kritikën e vet».

 

Ky talibani nuk do ta vriste mendjen edhe aq shumë.

«Besoj edhe unë. Ama nëqoftëse mendojmë se ekzistenca e joarësyes vlen si një refuzim të arsyes, atëhere mund ta lemë qetësisht në paqe filozofinë. Sidomos atë të Kantit».

 

Traditë, origjinë, rend. Janë kryefjalat e kujt lufton kulturën e Perëndimit, duke e akuzuar racionalizmin e tij se është një fuqi mizore dhe zhveshëse.

«Janë koncepte me të cilat do të dëshirohej të mbrohej ajo që duket autentike dhe tradicionale kundër asaj që duket artificiale, por është një diskutim pastërtisht ideologjik. Një vend për shembull si Arabia Saudite – që i apelohet agresivisht traditës – është larg nga të qenit akoma një shoqëri homogjene dhe tradicionale. Përndryshe nuk do të ekzistonte nevoja të rrihej me kamzhik dhe t’i pritej koka kujt e kritikon».

 

A ka edhe në globalizim një dhunë të padukshme?

«Sigurisht. Edhe raportet ekonomike shpesh nënkuptohen si një dominim i huaj. Kapitalizmi global në një farë mënyre i ka përmirësuar kushtet e jetesës në shumë anë të botës, por në një tjetër ka krijuar raporte ekstreme varësie dhe shfrytëzimi. Vetëm kur në Pakistan bie zjarr në një fabrikë veshjesh ne kuptojmë se në çfarë kushtesh pune prodhohen atje objektet tona të konsumit».

 

Duket sikur ju i deduktoni konfliktet nga shkaqe thjesht materiale. Ai religjion që Kanti e çonte në kufijtë e “arsyes së pastër” rishfaqet tani me dhunë në skenën e historisë. Kjo demonstron se nuk është vetëm çështje drejtësie, por edhe vizionesh të botës.

«Praktikisht duhet ruajtur nga çdo shpjegim njëshkakësor. Kanti mendonte se arsyeja do të përfundonte për të absorbuar në vetvete të gjitha fetë dhe forcat fetare të vjetra. Iluministë të tjerë qenë më të zgjuar, për shembull Pierre Bayle. Sot kemi kuptuar se religjioni nuk zhduket. Raporti politikë/religjion është një motiv konflikti të thellë, por sigurisht nuk duhet ta kërkojmë zgjidhjen në alternativën e keqe midis një diktature islamiste dhe një diktature ushtarake (që për shembull është sot në Egjipt). Në fakt, duhet të besojmë në idealin kantian të një shoqërie republikane, që i impenjon të gjithë njerëzimit në ushtrimin e forcës. Për këtë qëllim duhet të zbulojmë forma të reja demokracie, në gjendje të funksionojnë edhe në vendet islamike».

 

Si do ta përshkruante Kanti epokën tonë?

«Kanti jetonte në një shekull ende jo të ndriçuar nga arsyeja historike. Megjithatë, diti ta kritikonte kolonializmin me fjalë të qarta dhe sot nuk do të ishte shumë i çuditur që të shikonte raportet globale të forcës dhe shumëfishimin e konflikteve transkombëtare».

 

Çfarë këshille do t’u jepte sot Kanti politikanëve?

«Do t’i shkëshillonte përdorimin e dallimeve manikease, tip “islami i prapambetur kundër Perëndimit iluminist”. Do t’u kërkonte në fakt që të bënin një kuadër realist të përplasjeve në zhvillim dhe të dallonin me qartë shtypësit nga të shtypurit. Detyrë aspak e lehtë, nëqoftëse mendojmë për luftërat e komplikuara civile që po shpërthejnë, për shembull, në Lindje të Mesme».

 

Praktikisht, në këtë rajon arsyeja për të cilën flet Kanti nuk shikohet as e pikturuar.

«Hëm, një shprehje të tillë Kanti nuk do ta kish shqiptuar kurrë. Ndaj objektivit për të menduar një botë të paqëtuar dhe të drejtë nuk do të kishte hequr dorë kurrë. Nga ana tjetër, zakonisht, kush dëshpërohet në botë është vetëm sepse nuk shikon një rrugë konkrete për ta bërë të pranueshme arsyen nga të gjitha palët në luftë. Ama nuk ekziston një busull tjetër për ta kërkuar këtë rrugë».

 

Pas rënies së Murit të Berlinit, bota dukej se po afrohej me idetë kantiane e “paqes së përjetshme”.

«Jo e gjitha. Rënia e Bashkimit Sovjetik ka mundësuar ribashkimin gjerman dhe kthimin e demokracisë në Lindjen europiane. Por në pjesë të tjera të botës kanë rishpërthyer konflikte që Lufta e Ftohtë thjesht i kishte ngrirë. Kemi përjetuar kështu një valë të dytë shkolonizimi, që në shumë vende të rajonit afrikan dhe arab ka prodhuar raporte force të reja, jashtëzakonisht të paqëndrueshme. Nganjëherë revolucionet mund të përfundojnë keq, edhe Kanti e kishte kuptuar. Është ajo që ka ndodhur (të paktën pjesërisht) në të ashtuquajturat pranvera arabe. Pastaj, nuk duhen harruar konfliktet që lindin nga një “etje energjetike” globale dhe gjiganteske: mjafton të mendohet për Nigerinë. Ama gabim t’i interpretosh këto konflikte vetëm në terma kulturorë. Shkaqet janë qartazi materiale».

 

Por kjo ama nuk shpjegon terrorizmin.

«Sigurisht, niveli i dhunës terroriste është bërë i frikshëm. Në disa aspekte, bëhet fjalë për një fenomen jo të ri, të pranishëm edhe tek ne në ekstremizmin e djathtë e të majtë. As fanatizmi fetar nuk është gjë e re. Mjafton të mendosh terrorizmin e “Irish Republican Army”. Por sot mund të themi se 11 shtatori, në në farë mënyre, është kthyer në simbol të urrejtjes diplomatike ndaj një shoqërie të gjykuar si e korruptuar dhe imperialiste, kundër të cilës të luftohet deri në vdekje. Megjithatë nuk duhet harruar se terrorizmi i IS-it gjen mbështetje në vende si Arabia Saudite dhe që, për pasojë, nuk është vetëm një forcë pastërtisht ideologjike».

 

ISIS-i shkakton një model të tijin të “arsyes” kundër racionalitetit të Perëndimit?

«Do të thoja më shumë një racionalitet strategjik dhe fanatik, që përfshin një përdorim të finalizuar të rrjetit. Teknikat skllavëruese të tij nuk janë aspak të reja për ne në planin historik. Për të kuptuar sesi zhvillohet një regjim terrori dhe fanatizmi dhe sesi iracionaliteti i tij mund të afirmohet në planin strategjik, mjafton të kujtohet ajo që ndodhi në Gjermani 70 apo 80 vite më parë. Nuk duhet të besojmë se kemi jetuar gjithmonë në më të mirën e botëve dhe se vetëm tani duhet të lajmë hesapet me këtë djall të ri që quhet ISIS».

 

Dhuna terroriste na rifut në një epokë barbarishë?

«Dhuna dhe fondamentalizmi fetar janë një surprizë për kë besonte se modernizmi ishte një proces automatik, i aftë që të përfshinte njëkohësisht të gjitha pjesët e botës. Sot dimë se modernizimi duhet prirur drejt shumësit: një modernizëm i shumëfishtë, si të thuash, dhe se shkaktohen shumë fenomene të ndryshme refuzimi ndaj tij».

 

Nga Perëndimi nisen deri “djemtë e lirisë” – foreign fighters – për t’u rekrutuar në IS.

«Hëm, ndoshta kush është rritur në “banlieues” nuk i ka provuar shumë shpesh avantazhet e emancipimit. Janë djem të ekspozuar ndaj lëvizjesh ekstremiste që premtojnë t’i çlirojnë nga raporte shoqërore të urryera: një apel ndaj lirisë që lidhet paradoksalisht me nënshtrimin në një strukturë ushtarake. Këtë magjepsje luftarake e njohim edhe nga historia jonë».

 

Ju nuk më dukeni shumë i frikësur. Pse nuk habiteni që është zhdukur rendi botëror i paralajmëruar në 1989?

«Sepse kjo ide e rendit nuk arriti që të organizohej në mënyrë të qëndrueshme në planin institucional. Kur rendet e vjetra hyjnë në krizë, përkrah tentativave për të bërë të reja, në fillim hasim edhe shumë rrëmujë. Është ajo çka kemi parë në shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik dhe në krizën e Jugosllavisë. As kontrasti i vjetër midis Lindjes dhe Perëndimit nuk është zhdukur krejtësisht. Rusia ndjek agresivisht objektivat e saj në planin gjeopolitik dhe politika e fuqisë amerikane u jep nxitje shteteve të caktuara që të mos i nënshtrohen kësaj lloj ndarjeje».

 

Atëhere, çfarë momenti po kalojmë në planin e historisë botërore?

«Nëqoftëse do të doja të shqiptoja sentenca solemne në mënyrën allaKant apo Hegel – gjë që nuk e bëj me dëshirë përderisa nuk jam Shpirti i Botës – atëhere do të flisja për një situatë çrregullimi normativ të madh. Ka një ndërthurje të tillë konfliktesh politike, kulturore, ekonomike dhe ushtarake, sa të bëjnë të zbehen shpresat e një rendi të ri global. E megjithatë, unë mbetem ende kantian. Larg nga të rrëshqiturit ië disfatizmin e një përplasjeje mik/armik, duhet të kërkojmë të ndërtojmë institucione mbikombëtare në të cilat konfliktet të bëhen të tematizueshëm dhe të kompozueshëm pa gjakderdhje. Vështirë të zgjidhen këto probleme vetëm me “koalicione vullnetarësh” apo nëpërmjet aleancave midis fuqive të mëdha. “Federalizmi i shteteve të lira” për të cilat fliste Kanti – bazuar mbi barazinë dhe drejtësinë – është i destinuar që të mbesë një objektiv në rend të ditës».

 

Kanti do të kishte vënë theksin tek Kombet e Bashkuara. Ama si kurrë më parë, kjo organizatë duket e dënuar në pafuqishmëri.

«Kombet e Bashkuara pasqyrojnë rendin e dalë nga Lufta e Dytë Botërore dhe duhet të reformohet me urgjencë. Por nuk mund as të themi se fuqitë perëndimore e kanë mbështetur gjithmonë me bindje».

 

Është e drejtë që ushtria gjermane të ndërhyjë në Siri edhe pa autorizimin e Kombeve të Bashkuara?

«Sipas të drejtës ndërkombëtare të Kantit, nuk do të ishte e drejtë. Është e diskutueshme edhe nëse mjafton apo jo vendimi i parlamentit tonë. Në fakt, ka paqartësi në themelet juridike. Por edhe pavarësisht këtyre aspekteve të legjitimitetit, parasëgjithash do të duhej të diskutoheshin dhe sqaroheshin si objektivat politikë, ashtu edhe pasojat e mundshme të ndërhyrjes. Në fakt, bëhet fjalë për diçka që shkon përtej një ndërhyrjeje të përkohshme policie ndërkombëtare. Pavarësisht solidaritetit tonë të detyrueshëm me francezët, këto janë çështje të cilat nuk mund të anashkalohen».

 

Ndoshta nuk ekziston asgjë vërtet mbikombëtare?

«Nganjëherë interesi egoist është aq i fortë sa të bën t’i nënshtrosh parimet juridike në favorin tënd. Gjë kjo që shtetet perëndimore e njohin bile shumë mirë. Në fakt, predominimi i tyre mbi pjesën tjetër të botës prodhon pabarazi ekonomike të mëdha. Rajone të caktuara bëhen gjithnjë e më të pasura, të tjera rrëshqasin në varësi ose mund të marrin pjesë në ballo vetëm nëqoftëse u nënshtrohen rregullave të caktuara. Gjë që ngjall revolta, siç e shikojmë për shembull në Amerikën Latine».

 

Kështu ekonomia bëhet një formë e padrejtë tutele paternaliste?

«Të riprodhosh forma minoriteti nënkupton edhe të çimentosh padrejtësi ekonomike me pretekstin se nuk ekzistojnë alternativa. Në të kundërt, mbetet evidente se do të duhet të vendosim nën kontroll flukset financiare dhe t’i taksojmë në favor të më të disavantazhuarve. Shoqëritë perëndimore duhet të heqin dorë pjesërisht nga privilegjet e tyre ekonomike dhe të modifikojnë rrënjësisht kushtet e punës në vendet e varfra».

 

Lidhur me çështjen e refugjatëve, politika e zonjës Merkel duket se konformohet me imperativin kategorik kantian.

«Politika e Kancelares tonë i korrespondon shpirtit të Kantit në masën në të cilën merret seriozisht e drejta e azilit. Këtu nuk mjafton të jesh bujar. Bujaria është gjithmonë e lëvdueshme, edhe sipas Kantit, por mund të jetë akoma një formë arbitri. Në të vërtetë, kundrejt refugjatëve, politika duhet të marrë formën detyruese të së drejtës dhe të drejtësisë. Ne europianët dhe sidomos ne gjermanët e dimë mirë se çfarë do të thotë të ikësh si refugjat nga vend yt. Nuk mund ta kemi kujtesën e shkurtër».

 

Ama Kanti nuk donte t’i zhdukte kufijtë….

«Është e vërtetë. E drejta kozmopolite nuk nënkuptonte për të që të jepeshin kudo të gjitha të drejtat e qytetarit. Kanti fliste vetëm për një “drejtë vizite”. Megjithatë gjejmë edhe të shkruar, në një pasazh të rëndësishëm të tij, se në refuzimin e azilit një refugjati ne dënojmë me shkatërrim, atëhere nuk kemi të drejtë që ta përzëmë. Nëqoftëse mendojnë se një vend si Gjermania, shumë i avantazhuar nga globalizimi, nuk mund as t’u japë refugjatëve të drejtën e azilit, atëhere duhet ta rimendojmë qysh nga themeli se çfarë do të thotë politikë e përgjegjshme. Në fakt, kemi një përgjegjësi edhe ndaj atyre që nuk janë bashkëqytetarët tanë».

 

Kanti nuk i pëlqente ëndërrimtarët. Fliste për një shpresë realiste dhe të “arsyeshme”. Zoti Frost, cila është shpresa juaj?

«Duke marrë frymëzim nga Kanti, unë shpresoj në një situatë të drejte kozmopolite – edhe pse kjo nënkupton sot që të shkohet përtej ideve kantiane për sa i përket, për shembull, drejtësisë ekonomike. Sigurisht që bëhet fjalë për një rregullim ideal të gjithçkaje të ndryshme nga ajo që sot vetëm mund ta imagjinojmë. Por në masën në të cilën ndeshemi me situata konkrete padrejtësie, mund ta konsiderojmë tejkalimin e tyre si një hap të parë drejt këtij rregullimi ideal. Për të përdorur fjalët e Kantit: “E drejta e njeriut duhet të konsiderohet e shenjtë (heilig), sado shtrenjtë që mund t’i kushtojë pushtetit dominuese”».

(nga Die Zeit)

 

Përgatiti

ARMIN TIRANA

 

LEAVE A REPLY